است مطيعان را به ثواب [ و ] ( 1 ) وعيد است عاصيان به عقاب . چون وقت جزاى شما در آيد به هيچ چيز مشغول نباشم يعنى هيچ كار ديگر نكنم جز جزاى شما فعل الرّجل الفارغ اليكم . و اين قول حسن است و مقاتل و ابن زيد . و الثقلان الجن و الانس ، دليلش قوله تعالى : * ( يا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالإِنْسِ ) * ، چه آن آيت بمثابت تفسير اين آيت است . گفت جنّ و انس را براى آن « ثقل » ( 2 ) خواند كه ايشان ثقلاند ( 3 ) بر زمين چون زنده باشند ، و ثقلاند ( 4 ) در شكم زمين چون بميرند ، بيانش قوله تعالى : وَأَخْرَجَتِ الأَرْضُ أَثْقالَها .
بعضى اهل معانى ( 5 ) گفتند عرب هر چه آن را وزنى و قدرى باشد ثقل خوانند و بيضهء ( 6 ) شتر مرغ را ثقل خوانند كه بر ايشان ( 7 ) نفاستى دارد و آن كه يابد بدان شاد شود ( 8 ) . قال الشّاعر :
فتذكّرا ثقلا ( 9 ) رثيدا بعد ما
القت ذكاء يمينها فى كافر
و منه
قول النّبي - عليه السلام - : انّي تارك فيكم الثّقلين : كتاب اللَّه و عترتي ،
و براى عظمت قدر ايشان آن را « ثقل » خواند . و صادق - عليه السلام - گفت : براى آن ثقل خواند جنّ و انس را كه به گناه گران باراند . * ( فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ . يا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ ) * ، گفت : اى جماعت انسيان و جنّيان اگر توانى ( 10 ) [ 114 - ر ] و نگفت : ان استطعتما و اگر چه خطاب با دو گروه است ، ردّا الى المعانى ( 11 ) ، براى آن كه هر يكى جماعتىاند ، و مثله قوله : فَإِذا هُمْ فَرِيقانِ يَخْتَصِمُونَ ( 12 ) ، و قوله : هذانِ خَصْمانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ ( 13 ) .
هامش
( 1 ) . اساس : ندارد ، از آج افزوده شد .
( 2 ) . كا : ثقلان .
( 4 - 3 ) . آد ، گا : ثقيلاند .
( 5 ) . آد ، گا : اهل علم .
( 6 ) . آد ، كا ، گا : خايهء .
( 7 ) . آد ، كا ، گا : نزد ايشان به قدر .
( 8 ) . آد ، گا ، كا : چون بيابند بدان شادمانه شوند .
( 9 ) . اساس : ثقل ، با توجه به لسان ( ماده ثقل ) تصحيح شد .
( 10 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : توانيد .
( 11 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : المعنى .
( 12 ) . سورهء نمل ( 27 ) آيهء 45 .
( 13 ) . سورهء حج ( 22 ) آيهء 19 .