* ( الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبانٍ ) * آفتاب و ماه به حساب مىروند در منازل دوازده .
اين قول عبد اللَّه عبّاس است و ( 1 ) قتاده و ابو مالك ، و ابن زيد و ابن كيسان گفتند ( 2 ) :
يعنى به آن حساب كنند و اعمال و آجال و اوقات ديون و اوقات [ عبادات به آن شناسند ، و شب و روز بر سير ( 3 ) آن نهاده است ، چه اگر آفتاب و ماه نبودى شب از روز پيدا نبودى و روز از شب و روزگار همه شب بودى و راه نبودى به حساب ، همچنين اگر همهء اوقات ] ( 4 ) روز ( 5 ) بودى ، ضحّاك گفت معنى آن است كه : يجريان به قدر مقدّر اين ماه و آفتاب به قدرى مقدور ( 6 ) مىروند تا پندارى حسابى ( 7 ) كرده است .
مجاهد گفت : همچون حساب آسيا ( 8 ) گرد قطب مىگردد . سدّي گفت :
* ( بِحُسْبانٍ ) * ، أى بأجل كآجال النّاس بر أجلى مىروند چون أجل ( 9 ) مردمان ، چون اجلشان به سر آيد هلاك شوند ، نظيره : كُلٌّ يَجْرِي إِلى أَجَلٍ ( 10 ) مُسَمًّى ( 11 ) ، يمان گفت : تا ( 12 ) اجل دنيا مىگردند ، يعنى چندان كه بقاى دنيا باشد مىگردند ، چون وقت فناى دنيا باشد از رفتن فرو مانند . و « حسبان » مصدر است چون غفران و سبحان ، يقال : حسبت الشىء احسبه حسبانا و حسابا و بعضى ( 13 ) گفتند : حسبانا جمع حساب باشد ، كالرهبان و القضبان و الرّكبان . و رفع ايشان بر
هامش
( 1 ) . آد ، كا ، گا : ندارد .
( 2 ) . اساس : گفت ، با توجّه به آج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 3 ) . آد ، كا ، گا : مسير .
( 4 ) . اساس و آج : ندارد ، با توجه به كا و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 5 ) . اساس : روزى ، با توجّه به آج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 6 ) . آد ، كا ، گا : مقدّر .
( 7 ) . كا : حساب .
( 8 ) . آد ، كا ، گا كه .
( 9 ) . كا ، گا : آجال .
( 10 ) . آد ، گا : لأجل .
( 11 ) . سورهء لقمان ( 31 ) آيهء 92 .
( 12 ) . آج : با آد ، كا ، گا : به .
( 13 ) . آد ، كا ، گا ديگر .