ذكره و احيى بذكره گروهى را از ياد كرد خود بميراند به خذلان و گروهى را به ياد كرد خود زنده گرداند ] ( 1 ) به توفيق ابن عطا گفت : امات بعدله و احيى بفضله ، به عدل بميرانيد و به فضل زنده كرد . و قيل : امات بالمنع و الحرمان و احيى بالجود و الاحسان .
* ( وَأَنَّه خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالأُنْثى ) * و آنچه آفريد از حيوانات دو دو آفريد جفت جفت نر و ماده ، براى تناسل تا ( 2 ) منقطع نشود و جهان آبادان مىباشد چندان كه او مىخواهد * ( مِنْ نُطْفَةٍ ) * از اين آب پشت * ( إِذا تُمْنى ) * ، اى تصبّ فى الرحم چون در رحم ماده ريخته شود . يقال منى الرّجل [ 86 - پ ] و امنى و اين قول ضحّاك است و عطا و ديگران ( 3 ) گفتند : تمنى ، اى تقدر . يقال : منيت الشىء اذا قدرته . و قال : حتّى تبيّن ما يمني لك الماني ( 4 ) ، اى يقدر لك القادر . و مرگ را از اين جهت منيّت خوانند كه بر آدمى مقدّر است .
* ( وَأَنَّ عَلَيْه النَّشْأَةَ الأُخْرى ) * ، و بر اوست باز آفريدن ديگر ، يعنى اعادت و بعث و نشور و آن كه خلق را زنده كند پس از مرگ .
* ( وَأَنَّه هُوَ أَغْنى وَأَقْنى ) * ، و ابو صالح گفت : خلقان را توانگر ( 5 ) كرد ( 6 ) به مال . * ( وَأَقْنى ) * قنيه بداد ايشان را و آن سرمايه است ( 7 ) ، ضحّاك گفت : توانگر ( 8 ) بكرد به زر و سيم و قنية داد به چهار پاى از گاو و گوسپند ( 9 ) و شتر ( 10 ) . مجاهد و حسن و قتاده گفتند : اقنى معنى آن است كه تو را خدمتكاران پديد كرد .
هامش
( 1 ) . اساس ، و آج : افتادگى دارد ، از آد ، افزوده شد .
( 2 ) . آد ، گا نسل .
( 3 ) . آد ، گا مفسران .
( 4 ) . در تفسير قرطبى ( 17 / 118 ) به صورت مصراعى آورده است از ابو قلابهء هذلى تا با اين بيان كه قال الشاعر : حتّى تلقى ما يمنى لك المانى .
( 8 - 5 ) . گا : همه نسخه بدلها : توانگر .
( 6 ) . كا : گرداند .
( 7 ) . آد ، گا : باشد .
( 9 ) . همهء نسخه بدلها : گوسفند .
( 10 ) . كا : اشتر .