و هم اين معنى به عبارتى ديگر گفتند كه : ابكى السحاب بالامطار و اضحك الاشجار بالانوار . و ذو النّون مصرى گفت : دلهاى عارفان بخندانيد به آفتاب معرفت و دلهاى كافران بگريانيد به كفر و نكرت . سهل گفت : مطيع را به رحمت بخندانيد ( 1 ) و عاصى را به سخط بگريانيد ( 2 ) .
محمّد بن على ترمذى ( 3 ) گفت : مؤمن را در آخرت بخنداند و در دنيا بگرياند . بسّام عبد اللَّه ( 4 ) گفت : دندانشان بخندانيد و دلهاشان بگريانيد ، و انشد :
السنّ يضحك و الاحشاء تحترق
و انّما ضحكها زور و مخترق ( 5 )
يا ربّ باك به عين لا دموع لها
و ربّ ضاحك سنّ ماله ( 6 ) رمق ( 7 )
* ( وَأَنَّه هُوَ أَماتَ وَأَحْيا ) * و او آن خداست كه بميراند و زنده كند ( 8 ) ، بميراند در دنيا و زنده كند در آخرت ( 9 ) و گفتند معنى آن است كه : پدران را بميراند و پسران را زنده كند ( 10 ) و اين بيت را بر اين تفسير دادند :
و قد اراني الشباب الروح في بدني
( 11 ) اى ، ولدي و گفتند : امات النطفة و احيا النسمة نطفه بميرانيد ( 12 ) و خلق را از او زنده آفريد ( 13 ) و گفتند : كافران را به نكرت بميرانيد و مؤمن را به معرفت زنده كرد ( 14 ) [ قال اللَّه تعالى : أَ وَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناه ( 15 ) ، بعضى دگر گفتند : امات عن
هامش
( 1 ) . آد ، كا ، گا : بخنداند .
( 2 ) . آد ، كا : بگرياند آد ، عاصى را به سخط و شقاوت بگرياند .
( 3 ) . همهء نسخهها : ترمدى .
( 4 ) . آج ، آد : سام بن عبد اللَّه كا : بسام بن عبد اللَّه . گا : هشام بن عبد اللَّه .
( 5 ) . آد ، گا : مختلق ، ايضا قرطبى ( 17 / 117 ) : مختلق .
( 6 ) . آد ، گا و تفسير قرطبى ( 17 / 117 ) : ما به .
( 7 ) . چاپ شعرانى ( 10 / 357 ) : رهق .
( 8 ) . كا : گرداند .
( 9 ) . آد ، گا : عقبى كا : قيامت .
( 10 ) . آج ، آد : گرداند .
( 11 ) . آد ، كا ، گا و قدارانى المشيب الروح فى بدلى ، به عنوان مصرع دوم بيت .
( 12 ) . كا ، گا : بميراند .
( 13 ) . آد ، گا : زنده كند .
( 14 ) . آد ، گا : برحمت زنده كند .
( 15 ) . سورهء انعام ( 6 ) آيهء 122 .