اضافت با خداى تعالى مجاز است و مراد سبب است چنان كه گفتيم . و شاعر گفت :
ابكانى الدهر و يا ربّما
اضحكنى الدّهر بما يرضي ( 1 )
عايشه گفت سبب نزول آيت آن بود كه رسول - عليه السلام - به قومى از صحابه بگزشت ( 2 ) كه ايشان مىخنديدند . گفت :
لو تعلمون ما اعلم لبكيتم كثيرا و لضحكتم قليلا
اگر شما دانستى آنچه من دانم كم خنديدى و بسيار گريستى ( 3 ) .
جبرئيل ( 4 ) آمد و اين آيت آورد : * ( وَأَنَّه هُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكى ) * ، رسول باز پس آمد و ( 5 ) آيت برايشان خواند و گفت : چهل گام نرفته بودم تا جبرئيل آمد و اين آيت آورد ( 6 ) .
طاهر مقدّس را پرسيدند كه [ فرشتگان را خنده باشد ؟ گفت : هر چه زير عرشند تا خداى دوزخ بيافريد نخنديدند . عمر را پرسيدند كه ] ( 7 ) اصحاب رسول خنديدى ( 8 ) ؟ گفت : اى ( 9 ) و اللَّه ، و لكن ايمان در دل ايشان استوارتر بود از كوههاى رواسى .
مجاهد گفت : معنى آيت آن است كه اهل بهشت را در بهشت بخنداند و اهل دوزخ را در دوزخ بگرياند . ضحّاك گفت : بگرياند ابر را به باران و بخنداند باغ را به بهاران . و اين قول از امير المؤمنين روايت كردند كه جهودى او را پرسيد از اين آيت و گفت : خندانيدن و گريانيدن نه فعل ( 10 ) حكيمان باشد فعل سفيهان باشد ( 11 ) . او جواب چنين داد . شاعر گفت در اين معنى :
كلّ يوم عن اقحوان جديد
تضحك الارض [ من ] ( 12 ) بكاء السماء [ 86 - ر ]
هامش
( 1 ) . آد ، گا : بما يرزيا .
( 2 ) . كا صدّديقه .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها : بگذشت .
( 4 ) . آج ، آد : سام بن عبد اللَّه كا : بسام بن عبد اللَّه .
( 5 ) . آد ، كا ، گا اين .
( 6 ) . آد ، گا ، قرطبى ( 17 / 117 ) : ما به .
( 7 ) . اساس : افتادتگى دارد ، از آج افزوده شد .
( 8 ) . آد : گرداند .
( 9 ) . آج : آرى .
( 10 ) . آج ، آد : گرداند .
( 11 ) . آد ، گا : شود .
( 12 ) . اساس : ندارد ، از آج افزوده شد .