ايجاد نيست ، مراد آن است كه در ازل حكم كرد و بنوشت كه در اوقات مستقبل به حسب مصلحت هر روز و هر ساعت چه خواهد كرد ، آنكه به اوقات خود مىكرد ، و نه آن است كه به ازل ايجاد كرد همه به يك بار چه خلاف اين معلوم است ، و اگر تسليم كنيم ( 1 ) كه ايجاد كرد ( 2 ) در وقت دوم اعادت موجود چگونه شايد كرد ( 3 ) مگر [ 84 - پ ] گويد ( 4 ) : اوّل ايجاد كرد پس اعلام كرد و فانى كرد آنگه اعادت كرد ، و اين باطل است عقلا و شرعا و اين خود در كلام او نيست . ابو بكر ورّاق گفت : * ( إِلَّا ما سَعى ) * ، يعنى الَّا ما نوى الَّا آنچه نيّت كرده باشد ، بيانه
قوله - عليه السلام - : يحشر النّاس على نيّاتهم .
و انّ سعيه سوف يرى سعى او ( 5 ) و عمل او و كردار او ببينند يعنى جزاى عمل و سعى او پوشيده نماند .
* ( ثُمَّ يُجْزاه الْجَزاءَ الأَوْفى ) * آنگه او را جزا كنند و پاداشت ( 6 ) دهند جزاى تمامتر . يقال جزيته كذا و بكذا . قال ( 7 ) الاخفش و انشد فى الجمع بينهما :
ان اجز علقمة بن سعيد سعيه
لم اجزه ببلاء يوم واحد
* ( وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى ) * و بازگشت و نهايت كارها به خداست تعالى . تا هر يك را ( 8 ) به قدر استحقاق جزا دهد . و گفتند ابتداء منّت از اوست و نهايت آمال بدوست ( 9 ) بعضى دگر گفتند نهايت فكرت با ( 10 ) اوست چون به دو رسد برسد . بيانش ( 11 )
قوله - عليه السلام : لا فكرة فى الرب .
و
قوله - عليه السلام - اذا
هامش
( 1 ) . آد ، كا ، گا : كنند .
( 2 ) . آد ، گا در اوّل .
( 3 ) . كا : كردن .
( 4 ) . آد ، گا : گويند .
( 5 ) . آج : « سعى او » را ندارد .
( 6 ) . آج ، كا : پاداش .
( 7 ) . اساس ، آد ، كا ، گا : قاله ، با توجه به آج تصحيح شد .
( 8 ) . كا : هر يكى را .
( 9 ) . آج : بر اوست .
( 10 ) . آد ، گا : تا .
( 11 ) . آد ، گا : بيانه .