زمين است ، پس آدمى از نطفه است و نطفه از غذا و غذا از زمين . * ( وَإِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ ) * و چون شما جنين بودى ( 1 ) در شكم مادر ( 2 ) . و جمع « جنين » أجنّه باشد ، و جنين كودك باشد در شكم مادر براى آن كه پوشيده باشد ، من الجنّ و هو الستر . * ( فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ ) * خود را تزكيه مكنيد و مدح مكنى ( 3 ) و تنزيه ساحت خود به زبان خود مكنيد ( 4 ) اين قول عبد اللَّه عباس است و مجاهد .
كلبيّ گفت و مقاتل ( 5 ) : جماعتى را عادت بود كه طاعت خود ( 6 ) باز گفتندى و به آن تبجّح كردندى ( 7 ) كه ( 8 ) نماز و روزه و حجّ ما ، خداى تعالى ( 9 ) اين آيت فرستاد و گفت : خود را مستايى ( 10 ) ، و رسول - عليه السلام - گفت :
إذا رأيتم المدّاحين فاحثوا في وجوههم التّراب
چون كسانى را بينى كه ( 11 ) خود را بستايند ، خاك در روى ايشان پاشى . ( 12 ) * ( هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقى ) * او عالمتر است به متّقيان كه كيست كه از معاصى بپرهيزد و به طاعت عمل كند ( 13 ) ، و آن عمل براى خداى كند ، و اين قول از [ 81 - ر ] امير المؤمنين على روايت كردند .
* ( أَ فَرَأَيْتَ الَّذِي تَوَلَّى ) * ، عبد اللَّه عبّاس گفت و سدّي و كلبيّ و مسيّب بن شريك كه : اين آيت ( 14 ) در حقّ ( 15 ) عثمان بن عفّان آمد كه او عادت داشت كه صدقه و نفقه نيكو كردى ، برادرى بود او را از جهت رضاع ، نام او عبد اللَّه بن سعد -
هامش
( 1 ) . آج ، كا ، گا : بوديد .
( 2 ) . آد : مادران .
( 3 ) . آج ، كا : مكنيد آد ، گا : مدح خود مگوييد .
( 4 ) . آد ، كا ، گا : مگوييد .
( 5 ) . آد ، كا ، گا : كلبى و مقاتل گفتند .
( 6 ) . آد ، گا را .
( 7 ) . آد ، گا : افتخار كردندى .
( 8 ) . كا گفتندى .
( 9 ) . آد ، گا خداى تعالى دانست كه ايشان لاف مىزنند و نظر تحقيق ندارند .
( 10 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : مستاييد .
( 11 ) . آج ، كا ، گا : بينيد كه .
( 12 ) . آج و ديگر نسخه بدلها پاشيد .
( 13 ) . آد ، گا : به طاعت در آويزد .
( 14 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : آيه .
( 15 ) . آج : آيه براى آد : آيه در شأن .