للمبالغة فتدلَّت هى ، يعنى فرو هشته شد ، قال لبيد :
فتدلَّيت عليه قافلا
و على الأرض غيابات الطفل
بعضى دگر گفتند : ثمّ دنى الرّب من محمّد فتدلَّى و قرب منه . و اين روايت انس است و از ( 1 ) سياقت حديث معراج كه گفت : ثمّ دنى الجبّار من محمّد فتدلَّى حتّى كان منه ( 2 ) قوسين او ادنى [ 71 - پ ] يعنى قديم ( 3 ) تعالى به رسولش نزديك شد ( 4 ) به معنى رحمت و تمكّن ( 5 ) محمّد و مكانت او و علوّ ( 6 ) مرتبت او نه قرب مسافت بر حقيقت ، چنان كه گفت : وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ ( 7 ) ، و معلوم است كه قرب مسافت نخواست چه قرب مسافت از صفات اجسام است . مجاهد گفت : ثمّ دنى جبرئيل - عليه السلام - من اللَّه ، هم به اين معنى كه گفتيم از تمكّن ( 8 ) و رفعت و منزلت و قربت ( 9 ) درجه . بعضى دگر گفتند :
دنا محمّد من ساق العرش فتدلَّى فاهوى للسّجود ( 10 ) رسول - عليه السلام - به ساق عرش نزديك شد بشكر آن كه آن جا رسيد سجدهء شكر كرد . آنگه در عرش ( 11 ) چنان نزديك شد كه مقدار دو كمان .
حسين بن الفضل گفت : ثم دنا محمّد من العرش فتدلَّى ، در آويخته شد يعنى دست در حجب و سرادقات عرش زد و قدمش را جاى قرار نبود معلَّق ايستاده بود به فرمان خداى تعالى .
امّا معنى قوله : * ( فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ ) * ، يقول العرب : بيني و بينه قاب قوسين ( 12 ) .
هامش
( 1 ) . همه نسخه بدلها : در .
( 2 ) . آد ، كا ، گا قاب .
( 3 ) . كا : خداى .
( 4 ) . گا : نزديك شد به محمّد .
( 5 ) . آد ، كا ، گا : تمكين آج : ممكن .
( 6 ) . اساس ، آج : علوم ، با توجّه به آد و ديگر نسخهها تصحيح شد .
( 7 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 186 .
( 8 ) . آد ، كا ، گا : تمكين .
( 9 ) . آد : قرب .
( 10 ) . اساس : السجود با توجّه به كا تصحيح شد .
( 11 ) . آد ، كا ، گا : به عر .
( 12 ) . آد ، كا ، گا : قونين .