خلاف كردند كه « وَهُوَ » ضمير كيست . بعضى گفتند : ضمير جبرئيل است [ 71 - ر ] ، و بر اين قول « واو » حال ( 1 ) باشد ، أى استوى جبرئيل في حال كونه بالافق ( 2 ) الأعلى ، و بعضى دگر گفتند ( 3 ) : ضمير محمّد است - عليه السلام - « واو » ( 4 ) عطف است - چنان كه بيان كرديم .
آنگه خلاف كردند كه ( 5 ) اين مساوات محمّد را با جبرئيل در چه چيز بود .
استويا فى القوّة على الصعود در قوّت به آسمان شدن راست شدند با يكديگر ( 6 ) بعضى دگر گفتند : استوى جبرئيل علا ( 7 ) الى السماء بعد ان علَّم محمّدا جبرئيل به آسمان شد پس از آن كه محمّد را بياموخت آنچه بايست آموخت ( 8 ) ، و اين قول سعيد بن المسيّب است .
* ( ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّى ) * علما در معنى آيت خلاف كردند . عبد اللَّه عبّاس و حسن و قتاده و ربيع گفتند : * ( ثُمَّ دَنا ) * نزديك شد - يعنى جبرئيل - پس از آن كه به افق اعلى مستوى شد . دنا من الارض در زمين نزديك [ شد ] ( 9 ) . * ( فَتَدَلَّى ) * فدلّ ( 10 ) بالوحى الى محمّد - عليه السلام - و وحى به رسول - عليه السلام - فرود آورد تا [ به ] ( 11 ) محمّد نزديك شد كه مقدار كمانى باشد . بعضى دگر گفتند : در كلام تقديم و تأخيرى هست ، و معنى آن كه : ثمّ تدلَّي فدنا ، براى آن كه تدلَّى سبب دنوّ باشد ، اوّل تدلَّي بود آنگه دنوّ و نزديكى . و اصل « تدلَّي » نزول باشد به چيزى تا به او نزديك شوند . و اصل كلمه من « ادلاء الدلو » باشد ، يقال : ادليت الدّلو اذا ارسلتها و دليتها
هامش
( 1 ) . آد ، كا ، گا را .
( 2 ) . آد ، كا ، گا هو .
( 3 ) . آد ، كا ، گا هو .
( 4 ) . آد ، كا : و « واو » واو گا : و « واو » .
( 5 ) . آد ، كا : در آن كه .
( 6 ) . آد ، گا گفتند در علم وحى راست شدند ، كا بعضى دگر گفتند : راست شدند در علم به وحى .
( 7 ) . اساس : على با توجّه به كا تصحيح شد .
( 8 ) . آد ، كا ، گا : آموختن .
( 11 - 9 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به آج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 10 ) . آج : و دلّ آد و ديگر نسخه بدلها : فنزل .