آنگه بر سبيل تنبيه گفت : * ( أَ وَلَمْ يَرَوْا ) * ، نمىبينند ، يعنى نمىدانند ، * ( أَنَّ اللَّه الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرْضَ ) * ، كه خداى تعالى آسمان و زمين بيافريد ، * ( وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ ) * ، و فرو نماند به آفريدن او ( 1 ) * ( بِقادِرٍ ) * ، او قادر و تواناست . اخفش گفت و ابو عبيد ( 2 ) كه : « با » زيادت است ، چنان كه فى قوله : . . . تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ ( 3 ) . . . و قال الحارث بن حلزة : ( 4 )
قبل ما اليوم بيضت بعيون
الناس فيها تغيظ و اباء
اراد بيضت عيون الناس . كسائى و فراء گفتند : « با » ، براى آن آورد كه كلام متضمن است معنى نفى را يا استفهام ( 5 ) ، چنان كه گفت : أَ وَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرْضَ بِقادِرٍ ( 6 ) . . . ، و عرب در خبر « ما » و ليس ، « با » در آرند مؤكدة للنفى ، چنان كه : ما زيد بقائم و ليس زيد بمنطلق . قال الشاعر :
فما رجعت بخائبة ركاب
حكيم بن المسيب مبتغاها
و يعقوب و اعرج و جحدرى و ابن ابى اسحاق ، يقدر خواندند ، به « يا » بى « الف » ، على الفعل المضارع . [ 268 - پ ] گفت : نمىدانند ( 7 ) كه آن خدايى كه آسمان و زمين آفريد ، قادر است بر آن كه مردگان را زنده كند . * ( بَلى إِنَّه عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ) * ، بلى او بر همه چيز قادر است .
* ( وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ ) * ، گفت : آن روز كه عرضه كنند كافران را بر دوزخ ، * ( أَ لَيْسَ هذا بِالْحَقِّ ) * . اين جا قول ( 8 ) مقدر است ( 9 ) فيقال لهم : اليس هذا بالحق ، ايشان را گويند : اين حق نيست ؟ صورت استفهام است و مراد تقرير . * ( قالُوا بَلى وَرَبِّنا ) * ، گويند آرى به حق خداى ، * ( قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ ) * ، گويد : بچشى عذاب دوزخ به آن كفر كه آوردى ، يعنى ، به جزاى آن كفر كه آوردى ( 10 ) .
* ( فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ ) * ، آنگه امر كرد رسول را به صبر كردن ، گفت : صبر كن چنان كه صبر كردند پيغامبران اولوا العزم ( 11 ) .
هامش
( 1 ) . آج ، ما : ايشان ، آد : آن .
( 2 ) . آج ، ما ، گا ، آد : ابو عبيده .
( 3 ) . سورهء مؤمنون ( 23 ) آيهء 20 .
( 4 ) . گا ، آد ، افزوده : اليشكرى .
( 5 ) . ما ، افزوده : را ، آد : با استفهام .
( 6 ) . سورهء يس ( 36 ) آيهء 81 .
( 7 ) . آج : نمىدانيد .
( 8 ) . آج ، ما : قولى .
( 9 ) . گا ، افزوده : اى .
( 10 ) . گا ، آد : كه در دنيا كرديد .
( 11 ) . آج ، ما ، گا : اولو العزم .