براى آن گفتند * ( كِتاباً أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى مُصَدِّقاً ) * ، نصب بر حال است از مفعول .
* ( يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ ) * ، اين كتاب او رهنماى است به حق و به ره راست .
* ( يا قَوْمَنا أَجِيبُوا داعِيَ اللَّه ) * ، اى گروه ما ! اجابت كنى دعوت كنندهء خداى را * ( وَآمِنُوا بِه ) * ، ايمان آرى به او ، يعنى ، محمد - صلى اللَّه عليه و آله - . * ( يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ ) * ، تا بيامرزد شما را گناهانتان ، يعنى ، خداى تعالى * ( وَيُجِرْكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ ) * ، و با پناه گيرد شما را از عذابى دردناك ، يعنى عذاب دوزخ .
عبد اللَّه عباس گفت : ايشان برفتند و قوم خود را دعوت كردند هفتاد مرد از جنيان بر دست ايشان ايمان آوردند و ايشان پيش رسول آمدند به بطحاى مكه . رسول ايشان را بديد و قرآن بر ايشان خواند ، و ايشان را امر و نهى كرد .
علماى اسلام خلاف كرد [ ند ] ( 1 ) در حكم مؤمنان جن ، بهرى گفتند : ايشان را ثوابى نباشد جزاى ايشان بر ( 2 ) ايمانشان ، نجات باشد از آتش دوزخ چنان كه گفت :
* ( يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَيُجِرْكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ ) * . و اين مذهب ابو حنيفه است و ليث بن سعد . و بعضى ديگر گفتند : حكم ايشان ، حكم مؤمنان انس است در ثواب و عقاب براى آن كه تكليف بر ايشان همچنان است كه بر انسيان ، و چنان كه تكليف بر انسيان شاق است ، [ 268 - ر ] بر ايشان همچنين است ، و چون ايشان را بر تكليف مشقت است لا بد بايد تا مثاب باشند همچون انسيان ، و اين مذهب ماست و مذهب جملهء اهل عدل و در ( 3 ) فقها مذهب مالك و شافعى و ابن ابى ليلى و سفيان و ضحاك . و اما استدلال ايشان به آيت ( 4 ) ، دليلى نيست ايشان را براى آن كه دليل الخطاب است ، و دليل الخطاب بنزديك بيشتر اهل علم باطل است ( 5 ) .
* ( وَمَنْ لا يُجِبْ داعِيَ اللَّه فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الأَرْضِ ) * ، آنگه گفت : هر كه اجابت نكند دعوت كنندهء خداى را ، يعنى ، محمد را - صلى اللَّه عليه و آله - ، * ( فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الأَرْضِ ) * ، او خداى را بعاجز ( 6 ) نتواند كردن در زمين و از او فوت نشود . * ( وَلَيْسَ لَه مِنْ دُونِه أَوْلِياءُ ) * و او را بدون خداى انصار و اعوان نباشد ، * ( أُولئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ ) * ، و ايشان در ضلالت و گمراهى ظاهر باشند ( 7 ) .
هامش
( 1 ) . به قياس جمله و با توجه به ديگر نسخهها افزوده شد .
( 2 ) . آج : بل .
( 3 ) . گا ، آد : از .
( 4 ) . آج ، ما ، گا ، آد ، افزوده : در او .
( 5 ) . گا ، آد : درست و راست نيست .
( 6 ) . گا ، آد : عاجز .
( 7 ) . گا : روشن باشند و ظاهر .