* ( وَفِي خَلْقِكُمْ ) * ، گفت : در خلق و آفرينش شما ، * ( وَما يَبُثُّ مِنْ دابَّةٍ ) * ، و آنچه پراگنده است از جانوران و روندگان ، آياتى و دلالاتى هست گروهى را كه ايشان را يقينى باشد .
* ( وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ ) * ، و نيز در آمد و شد ( 1 ) شب و روز . و گفتند : مراد ، اختلاف اوست در نور و ظلمت ، و گفتند : مراد ، اختلاف ايشان است در طول و قصر كه هر گه كه شب دراز باشد ، روز كوتاه باشد و هر گه كه شب كوتاه بود ، روز دراز بود . * ( وَما أَنْزَلَ اللَّه مِنَ السَّماءِ ) * ، محل « ما » ، جر است به آن كه عطف است بر مجرور ، فى قوله : * ( إِنَّ فِي السَّماواتِ ) * ، * ( وَفِي خَلْقِكُمْ ) * و فى اختلاف و آنچه خداى فرو فرستاد از آب آسمان ، يعنى ، باران . * ( فَأَحْيا بِه الأَرْضَ ) * ، زنده باز كرد زمين را از پس مرگ ( 2 ) ، * ( وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ ) * ، و در گردانيدن بادها ، شمالا و جنوبا و دبورا و صبا آياتى هست و دلالاتى گروهى خردمندان را ، يعنى آنان را كه عقل كار بندند و نظر و تفكر كنند ، چه اين جمله ادلت است و لكن انتفاع آنان را باشد كه در او انديشه كنند .
آنگه گفت : * ( تِلْكَ آياتُ اللَّه ) * ، ( 3 ) آيات خداى است ، يعنى اين قرآن آيات خداى است كه ما بر تو مىخوانيم به حق و درستى . آنگه بر سبيل توبيخ و ملامت [ 238 - پ ] گفت : * ( فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَ اللَّه وَآياتِه يُؤْمِنُونَ ) * ، به كدام حديث پس از خداى ، يعنى بعد حديث اللَّه ، پس از كلام خداى و آيات خداى ايمان خواهى آوردن ؟ و فرق ميان حديث خداى و آيات او آن است كه ، حديث متناول بود قصص را ، و آيات ادلت و بينات را . و حديث عبارت باشد از قرآن باسره ، چنان كه گفت :
فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِه ( 4 ) . . . ، و اللَّه نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ ( 5 ) . . . و آيات بود كه از قرآن بود ، و بود كه نه از قرآن بود . پس آيات عامتر است از حديث سواء ( 6 ) اگر از آيات قرآن باشد يا ادلهء ديگر ، براى آن كه [ آنچه ] ( 7 ) از قرآن متضمن قصص و اخبار باشد هم آيات بود ، و آن را آيات قرآن خوانند .
هامش
( 1 ) . آج ، ما ، گا : آمد شد .
( 2 ) . آج ، ما ، گا ، آد : از پس مرگش ، يعنى پس از ان كه خشك شده باشد .
( 3 ) . آج ، ما ، گا ، لا ، آد ، افزوده : اين .
( 4 ) . سورهء طور ( 52 ) آيهء 34 .
( 5 ) . سورهء زمر ( 39 ) آيهء 23 .
( 6 ) . گا ، آد : خواه .
( 7 ) . اساس : ندارد ، از ما ، افزوده شد .