مجادلين . * ( بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ ) * ، بل ايشان گروهى خصومت كننده است ( 1 ) .
ابو امامه گفت از ( 2 ) رسول - صلى اللَّه عليه و آله - گفت : هيچ گروه نباشند كه ضال شوند ، [ 215 - ر ] الا و ( 3 ) و جدل دست آويز خود كنند ( 4 ) ، آنگه اين آيت بخواند ( 5 ) : * ( ما ضَرَبُوه لَكَ إِلَّا جَدَلًا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ ) * .
آنگه گفت : * ( إِنْ هُوَ ) * ، اى ، ما هو ، نيست او ، يعنى عيسى مريم ، * ( إِلَّا عَبْدٌ أَنْعَمْنا عَلَيْه ) * ، الا ( 6 ) بندهاى كه ما بر او نعمت كرديم . به اين ( 7 ) ، جواب دو گروه بداد : يكى جواب ترسايان بقوله « عبد » ، و جواب ( 8 ) جهودان كه نقص او كردندى بقوله : * ( أَنْعَمْنا عَلَيْه ) * .
* ( وَجَعَلْناه ) * ، كرديم او را مثلى و آيتى و عبرتى براى بنى اسرائيل .
* ( وَلَوْ نَشاءُ ) * ، و اگر ما خواهيم ، * ( لَجَعَلْنا مِنْكُمْ ) * ، اى بدلا منكم و اين را « من » بدل گويند ، چنان كه شاعر گفت :
فليت لنا من ماء زمزم شربة
مبردة باتت على الطهيان ( 9 )
اى ، بدل ماء زمزم . گفت : اگر ما خواهيم شما را كه كافرانى ( 10 ) هلاك كنيم و ببدل شما فريشتگان را بياريم تا از پس شما ساكنان زمين باشند ( 11 ) و خليفت شما باشند ( 12 ) در زمين به عمارت زمين و طاعت من ، چنان كه آدم خليفت جان بود . يقال خلفه يخلفه اذا اتى خلفه ، اى ( 13 ) ، قام مقام خلفه ( 14 ) .
* ( وَإِنَّه ) * ، و او . عبد اللَّه عباس و مجاهد و قتاده و سدى و ابن زيد گفتند ( 15 ) : عيسى را خواست كه او علم قيامت است ، يعنى بعثت او در آخر الزمان باشد و آمدن او دليل قرب قيامت 1 » باشد . و گفتند : مراد آن است كه ، نزول او از آسمان علامت قيام ساعت باشد . حسن گفت : عند نزول او تكليف زايل شود كه او از اشراط و اعلام
هامش
( 1 ) . آج ، ما ، گا ، لا ، آد : كنندهاند .
( 2 ) . آج ، ما ، گا ، لا : كه .
( 3 ) . گا : كه ، آج ، ما ، لا : ندارد .
( 4 ) . گا ، آد : ايشان باشد .
( 5 ) . آج ، ما ، لا : برخواند .
( 6 ) . گا : آن .
( 7 ) . گا : بدين آيه ، آد : به اين آيه .
( 8 ) . گا ، آد : يكى .
( 9 ) . گا ، آد : ظمان .
( 10 ) . آج ، گا ، لا ، آد : كافرانيد .
( 11 ) . آج : از پس من شما ساكنان زمين باشيد .
( 12 ) . آج : باشيد .
( 13 ) . ما ، گا ، لا ، آد : او .
( 14 ) . گا ، آد : خليفه .
( 15 ) . لا : قتاده گفتند و سدى و ابن زيد .
( 16 ) . آج ، ما ، گا ، لا ، آد : افزوده : ساعت .