قول سيم آن كه ، نقيض له شيطانا فى الاخرة ، ما در آخرت ديوى را بجهانيم كه قرين او باشد ، با او ملازمت كند تا او را به دوزخ رسانيدن ( 1 ) [ چنان كه در قيامت فرشته ملازمت كند با مومن تا او را به بهشت رسانيدن ( 2 ) ] ( 3 ) و على هذا قوله تعالى [ 210 - ر ] : وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ ( 4 ) اى ، قرنت بقرينها من ملك او شيطان .
* ( وَإِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ ) * ، گفت ايشان يعنى شياطين منع مىكنند كافران را از راه ايمان به اغرا و اغوا و تزيين . و رواست كه ايمت ضلال را باشند ( 5 ) * ( وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ ) * ، و با اين همه پندارند اين كافران كه بر ره راستاند و راه يافتگاناند ، چنان كه گفت : وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً ( 6 ) ، و . . . كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ ( 7 ) .
* ( حَتَّى إِذا جاءَنا ) * ، تا نگه ( 8 ) كه اين كافر به قيامت با پيش ما آيد .
حمزه و كسائى و ابو عمرو و حفص عن عاصم خواندند : جاءنا ، على التوحيد و باقى قرا خواندند : جاءنا ( 9 ) ، على التثنية به دو الف ، يعنى شيطان و كافر ، داعى و مجيب ، ضال و مضل . * ( قالَ ) * ، اين كافر ضال و مدبر ( 10 ) گويد شيطان را يا داعى ضلال ( 11 ) را : * ( يا لَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ ) * ، كاشك ( 12 ) تا از ميان من و تو چندان بعد و دورى بودى كه از مشرق تا به مغرب كه بد قرينى تو مرا ! و به مشرقين ، مشرق و مغرب خواست الا آن است كه يك اسم را غلبه داد بر ديگر ، هر دو به يك نام كرد ، و آنگه آن را تثنيت كرد ، و اين بابى است از كلام عرب معروف ، و بر اين بسيار اسما آمده است ، منها : القمران ، للشمس و القمر ، و العصران ، للغداة و العشى و كذلك ، البردان ، و العمران ، أبو بكر و عمر ، و الحسنان ، الحسن و الحسين ، و العراقان ، الكوفة و البصرة ، و الموصلان ، الموصل و الجزيره . و نظاير اين بسيار است .
قال الشاعر :
اخذنا به اطراف السماء عليكم
لنا قمراها و النجوم الطوالع
هامش
( 1 ) . گا : برسانند ، آد : رساند .
( 2 ) . گا ، لا ، آد : رساند .
( 3 ) . اساس ، آب ، ما افتادگى دارد ، از آج افزوده شد .
( 4 ) . سورهء تكوير ( 81 ) آيهء 7 .
( 5 ) . آج ، ما ، گا : كه مراد ائمهء ضلال باشند .
( 6 ) . سورهء كهف ( 18 ) آيهء 104 .
( 7 ) . سورهء روم ( 30 ) آيهء 32 .
( 8 ) . تانگه / تا آنگه ، ما : آنگه .
( 9 ) . اساس و آب : جا أ إنا .
( 10 ) . ما ، گا ، لا ، آد : ضال مدبر .
( 11 ) . آج ، ما ، گا ، لا ، آد : ضلالت .
( 12 ) . آج ، ما ، گا ، آد : كاشكى .