گفت : بستر آن را و « عباد » بنويس ، و اين خبر قوت قراءت اول است ، صورت استفهام است و مراد تقريع و ملامت . * ( أَ شَهِدُوا خَلْقَهُمْ ) * ( 1 ) * ( ) * ، گفت : حاضر بودند ايشان كه من ايشان را آفريدم ؟
نافع خواند : اشهدوا ، به ضم « الف » و سكون « شين » و كسر « ها » على ما لم - يسم فاعله من الاشهاد ، گفت : حاضر كردند ايشان را به آفريدن فريشتگان . و بر اين قراءت همزهء استفهام مقدر باشد در كلام ، به معنى جحد ، يعنى ، لم يشهدوا ، حاضر نكردند ايشان را . و باقى اشهدوا خواندند ، به همزهء استفهام و فعل ماضى ثلاثى ، گفت : حاضر بودند ايشان به خلق ( 2 ) فريشتگان . و خداى مىگويد : ما أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالأَرْضِ وَلا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ ( 3 ) . . . ، آنگه گفت : * ( سَتُكْتَبُ شَهادَتُهُمْ وَيُسْئَلُونَ ) * ، بنويسند [ 203 - ر ] گوايى ( 4 ) ايشان ، و ايشان را از اين گوايى ( 5 ) بپرسند تا چرا گوايى ( 6 ) دادند ( 7 ) كه ندانستند ؟ و اين بر سبيل وعيد و تهديد فرمود .
* ( وَقالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ ما عَبَدْناهُمْ ) * ، آنگه حكايت جبر كرد از مشركان و باز نمود ( 8 ) كه اين مثل در حق ايشان محقق است كه : مع كفره قدرى . گفت ، گفتند اين مشركان كه : اگر خداى خواستى ما نپرستيدمانى فريشتگان را ، پس اين عبادت ما ايشان را به خواست خداى است ، نگر ! كه مجبران چگونه اقتباس كردند مذهب جبر را از مشركان ! و مشركان قديمتراند از ايشان براى آن كه شرك پيشتر ( 9 ) از جبر بود . و اگر انديشه كنى از آياتى كه در قرآن هست ، مانند اين ، شرك و جبر به يك جاى بوده است . اين جماعت ، جبر بر گرفتند ( 10 ) و شرك نيز رها نكردند ( 11 ) آن جا كه اثبات قدما كردند با او ، و قديمى صفت اخص كه اشتراك در او ايجاب تماثل ( 12 ) كند ، - تعالى اللَّه عما يقول الجاهلون علوا كبيرا .
آنگه گفت : * ( ما لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ ) * ، ايشان را به آن علم نيست . * ( إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ ) * ، جز دروغ نمىگويند . اين گفتار دروغ است از همه كس اگر مشرك
هامش
( 1 ) . گا اين بخش از آيه را بر عبارت « صورت استفهام است و مراد تقريع و ملامت » ، مقدم آورده است .
( 2 ) . لا : به آفريدن .
( 3 ) . سورهء كهف ( 18 ) آيهء 51 .
( 6 - 5 - 4 ) . آج ، ما ، گا ، لا ، آد : گواهى .
( 7 ) . لا ، افزوده : بر چيزى .
( 8 ) . لا : باز نمودن .
( 9 ) . آج ، ما ، گا ، آد : پيش .
( 10 ) . گا ، آد : بگرفتند .
( 11 ) . لا ، افزوده : از .
( 12 ) . ما : تمثال .