باشد كه در دلدارى بر طريق تحقير . اگر گويند : چون خداى دانست كه ايشان به ( 1 ) پيغامبران استهزا خواهند كردن ، چرا فرستاد ايشان را ؟ گوييم ، از اين ( 2 ) چند جواب است : يكى آن كه همه چنين نكردند ، بعضى ايمان آوردند و اگر چه اندك بودند ، چنان كه گفت : . . . وَما آمَنَ مَعَه إِلَّا قَلِيلٌ » ، جواب دوم آن كه ، روا باشد كه ارسال ايشان لطف بود در بسيارى قبايح كه امتناع كردند از آن به مكان ايشان ، و اگر نه وجود ايشان بودى همه را ارتكاب كردندى و ظلم بيش از آن كردندى . جواب بهتر و معتمدتر آن است كه براى اعلام مصالحى شرعى آمدند كه علم آن حاصل نشدى كس را الا از جهت ايشان . پس بر خداى واجب بود اعلام آن مصالح ايشان را و كس را الا از جهت ايشان . پس بر خداى واجب بود اعلام آن مصالح ايشان را اگر چه معلوم آن بود كه ايشان آن ( 4 ) كار نبندند تا حجت خداى را باشد بر ايشان ، ( 5 ) ايشان را حجت نبود بر خداى . و اين طريقى ( 6 ) است فى حسن تكليف من علم اللَّه انه يكفر .
آنگه گفت : نه آن بود كه ما از ايشان عاجز بوديم كه [ بسيارى را هلاك كرديم كه ] ( 7 ) به قوت از ايشان سختر بودند . * ( وَمَضى مَثَلُ الأَوَّلِينَ ) * ، و مثل اولينان ( 8 ) بگذشت ، بعضى قصت ( 9 ) ايشان و سنت و طريقت و عقوبتشان . و قصت آن گذشتگان مثل است و پند ، اين ماندگان را .
* ( وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ ) * ، گفت : اگر بپرسى از اين كافران كه آسمان و زمين كه آفريد ، و انشا و اختراع آن كه كرد ؟ بگويند كه : ( 10 ) خداى كه او عزيز و منيع و غالب است ، هيچ چيز او را غلبه نكند و عالم است و دانا به آفريدن آن تا بر وجه احكام و اتساق در وجود آورد .
* ( الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الأَرْضَ مَهْداً ) * ، او آن خداى است كه [ 200 - ر ] زمين را به گهوارهء شما كرد تا در او مىآسايى ، چنان كه كودك در مهد خود . * ( وَجَعَلَ لَكُمْ فِيها سُبُلًا ) * ، و شما را در زمين راهها ( 11 ) كرد كه به آن به مقاصد خود رسى و مطلوبات خود به -
هامش
( 1 ) . ما : با .
( 2 ) . گا ، آد : اين را .
( 3 ) . سورهء هود ( 11 ) آيهء 40 .
( 4 ) . گا ، آد : آن را .
( 5 ) . آج ، ما ، گا ، لا ، آد ، افزوده : و .
( 6 ) . گا ، لا ، آد : طريقتى .
( 7 ) . اساس و آب افتادگى دارد ، از آج افزوده شد .
( 8 ) . ما : اولينيان .
( 9 ) . اساس : قوت ، به قياس با نسخهء آج ، تصحيح شد .
( 10 ) . گا ، آد ، افزوده : آفريد آن را .
( 11 ) . لا ، افزوده : پديد .