چنگ آرى . و اين براى آن كرد تا همانا شما انديشهاى كنى و نظر و تفكر ، و مهتدى شوى در راه دين .
اگر سؤال كنند و گويند : اين اقرار ايشان به آن كه خالق آسمان و زمين خداى است لا بد از علم باشد ، و چون اقرار و علم به يك جاى بود ايمان باشد ، و ايشان مؤمن باشند و اين خلاف اجماع است ، جواب گوييم ، جماعتى گفتند كه : ايشان اين قول از آن جا گفتند كه به ادنى مايه انديشه ، بل از بديهت عقل دانستند كه معبودان ايشان از اين ( 1 ) جماداتاند و اين افعال محكمه از جماد صحيح نبود ، گفتند : * ( خَلَقَهُنَّ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ ) * و در ديگر آيات لَيَقُولُنَّ اللَّه ( 2 ) . . . ، اين قدر ايمان نباشد كه بر او استحقاق ثواب باشد ، انما ايمان مجموع علومى باشد كه تا مجتمع نشود ، آن را ايمان نخوانند و بر آن استحقاق ثواب نبود از معرفت خداى - جل جلاله - به ذات و صفاتش . و جهت استحقاق ( 3 ) صفات و توحيد و ابواب او و عدل و ابواب او از نبوت و امامت و وعد و وعيد ، و ايشان به اين ( 4 ) هيچ ايمان نداشتند و عالم نبودند به اين و مقر نبودند به اين ، پس مؤمن نباشند ( 5 ) بر قاعدت ما .
جواب ديگر آن است كه ، ابو على گفت : ايشان اين از سر تقليد گفتند نه از سر نظر در دليل ، به دلالت آن كه اگر اندك مايه شبهتى داخل شدى بر ايشان ، از آن ( 6 ) برفتندى ، و اين جواب هم نيك است . و دليل ديگر بر آن كه نه از سر علم گفتند ، آن است [ 200 - پ ] كه : اگر دانستندى او را با او معبودى نپرستيدندى و به او ( 7 ) شرك نياوردندى .
آنگه خداى تعالى وصف كرد خود را و اين كلام منقطع است از حكايت كفار ، براى آن كه كفارا ( 8 ) نگويند : * ( لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ ) * .
گفت : * ( الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الأَرْضَ مَهْداً ) * ، او آن خداى است كه زمين را به گهوارهء شما كرد تا در او بياسايى ، چنان كه كودك در گهواره بياسايد . * ( وَجَعَلَ لَكُمْ فِيها سُبُلًا ) * ، و شما را در او راهها پديد كرد كه در او به مقاصد و اغراض خود رسى ،
هامش
( 1 ) . آج ، ما ، گا : بتان .
( 2 ) . سورهء عنكبوت ( 29 ) آيات 61 و 63 ، سورهء لقمان ( 31 ) آيهء ( 25 ) سورهء زمر ( 39 ) آيهء 38 ، سورهء زخرف ( 43 ) آيهء 87 .
( 3 ) . ما ، گا ، آد ، افزوده : و .
( 4 ) . ما ، گا ، آد : اينها .
( 5 ) . اساس : نباشد ، به قياس نسخهء آج ، تصحيح شد .
( 6 ) . گا ، آد : از پى آن .
( 7 ) . آج ، گا : با او .
( 8 ) . كفارا / كفار را ، آج ، لا : كفار