* ( أَ فَمَنْ حَقَّ عَلَيْه كَلِمَةُ الْعَذابِ ) * ، [ گفت : آن را كه كلمهء عذاب ] ( 1 ) بر او واجب شد ، جواب او محذوف است اتّكالا على ما قام مقامه ، من قوله : * ( أَ فَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ ) * ، و تقدير آن كه : [ افمن حقّ عليه كلمة العذاب ، فانّ العذاب يصل اليه ، آنگه گفت چون عذاب به او رسد ] ( 2 ) تو او را در عذاب نتوانى رهانيدن .
* ( لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ ) * : آنگه گفت : * ( لكِنِ الَّذِينَ ) * ، آنان كه از خداى بترسند ، * ( لَهُمْ غُرَفٌ ) * ، ايشان را غرفههايى ( 3 ) باشد از بالاى آن غرفههايى ( 4 ) بنا كرده .
ابو سعيد خدرى روايت كرد كه : رسول - صلَّى اللَّه عليه و على آله - گفت : اهل بهشت برنگرند از بالاى خود غرفهها بينند كه اهل آن غرفهها از آن جا همچنان ( 5 ) مىدرفشند كه ستارهء ( 6 ) آسمان و ميان ايشان بعد و تفاوت مشرق تا مغرب ( 7 ) باشد . ما گفتيم : يا رسول اللَّه ! آن منازل انبيا باشد كه كس به درجهء ايشان نرسد . گفت : لا بل ، مؤمنانى باشند كه به خداى و رسول او ايمان دارند . * ( تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهارُ ) * ، در زير اين ( 8 ) [ 108 - پ ] غرفهها جويهاى آب مىرود . * ( وَعْدَ اللَّه ) * ، نصب او بر مصدر است ، و التّقدير : وعد اللَّه وعدا . آنگه فعل بيفگند و مصدر ( 9 ) اضافت كرد با فاعل . * ( لا يُخْلِفُ اللَّه الْمِيعادَ ) * ، خداى تعالى خلف وعده نكند .
* ( أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّه أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً ) * ، گفت : نبينى كه خداى تعالى فرو فرستاد از آسمان آبى ، * ( فَسَلَكَه يَنابِيعَ فِي الأَرْضِ ) * ، آن را در چشمههاى زمين برد ؟ و « سلك » ، هم لازم باشد هم متعدّى ، و اين جا متعدّى است . و واحد « ينابيع » ، ينبوع بود . ضحّاك و شعبى گفتند : هر آب ( 10 ) كه در زمين ( 11 ) هست از آسمان ( 12 ) است ، خداى تعالى از آسمان بفرستد به صخره ، از آن جا ( 13 ) قسمت كند ( 14 ) به چشمهها و چاهها و كاريزها شود ، * ( ثُمَّ يُخْرِجُ بِه ) * ، پس برون ( 15 ) آرد به آن آب ، * ( زَرْعاً ) * ، كشتى كه
هامش
( 2 - 1 ) - اساس و آب افتادگى دارد ، از دا ، افزوده شد .
( 4 - 3 ) - آج ، لب : عرفهها .
( 5 ) - آج ، لب : چنان .
( 6 ) - دا : ستاره از .
( 7 ) - دا : تا به مغرب .
( 8 ) - دا ، آج ، لب : آن .
( 9 ) - دا ، آج ، لب : مصدر را .
( 10 ) - آج ، لب : آبى .
( 11 ) - آج ، لب : در رفتن .
( 12 ) - دا : همه از آسمان .
( 13 ) - آج ، لب : اين جا .
( 14 ) - آج ، لب : كنند .
( 15 ) - دا ، آج ، لب : بيرون .