بود . و فى قوله : * ( وَما تَعْمَلُونَ ) * ، موصوله است ، به معنى الَّذى . دگر آن كه اگر حمل بر آن كنند كه ايشان گفتند در آيت مناقضه باشد از وجهى ( 1 ) دگر و آن ، آن است كه گفت : * ( وَما تَعْمَلُونَ ) * ، عمل اضافت كرد با ايشان ( 2 ) اگر فعل خداى بودى ، اضافت بابنده نكردى .
چون اضافه با بنده كرد ، فعل بنده باشد نه فعل خداى ، كه در عقل و شرع اضافت فعل با فاعلش كنند .
* ( قالُوا ابْنُوا لَه بُنْياناً ) * ، گفت ( 3 ) براى او بنيانى بسازى و او را در آتش افگنى .
* ( فَأَرادُوا ) * ( 4 ) * ( بِه كَيْداً ) * ، و به او مكر و كيد ( 5 ) خواستند و انداختند . * ( فَجَعَلْناهُمُ الأَسْفَلِينَ ) * ، ما ايشان را فروترين كرديم ، يعنى دشمنان ابراهيم ( 6 ) را از نمرود و بت پرستان فرو برديم . مقاتل گفت : براى ابراهيم ( 7 ) بنايى كردند ( 8 ) طولش سى گز و عرضش بيست گز و پر از هيزم ( 9 ) خشك كردند و آتش در او زدند تا تافته گشت ، چنان كه قصّهء آن در سورة الانبياء برفت .
قوله : * ( وَقالَ إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي سَيَهْدِينِ ) * ، ابراهيم ( 10 ) - عليه السّلام - گفت : من به خداى خود مىروم يعنى به آن جا كه خداى مرا فرموده است . و مثله قوله : . . . وَقالَ إِنِّي مُهاجِرٌ إِلى رَبِّي ( 11 ) . . . * ( سَيَهْدِينِ ) * ( 12 ) . و گفتند معنى آن است [ 75 - ر ] كه : ذاهب بنيّتى و عملى الى ربّى ، به نيّت ( 13 ) و عمل خويشتن با خداى مىبرم ، يعنى نيّت خالص كردم ( 14 ) خداى را . * ( سَيَهْدِينِ ) * ، تا مرا هدايت دهد و لطف كند با من . و گفتند به هدايت راه مقصد خواست . و خلاف نيست ميان مفسّران در آن كه مهاجر ابراهيم ( 15 ) - عليه السّلام - زمين شام بود و زمين مقدّسه .
هامش
( 1 ) - اساس : از او وجهى ، به قياس با ديگر نسخ « او » زايد مىنمود و حذف شد .
( 2 ) - آب : بايشان .
( 3 ) - دا ، آج ، لب : گفتند .
( 4 ) - اساس ، آب ، دا : و ارادوا .
( 5 ) - دا ، آج ، لب : كيد و مكر .
( 15 - 10 - 7 - 6 ) - اساس ، دا ، آج : ابراهيم .
( 8 ) - دا : كرد .
( 9 ) - دا : بر ابرهيم .
( 11 ) - سورهء عنكبوت ( 29 ) آيهء 26 .
( 12 ) - كذا در همهء نسخهها ، اين كلمه در قرآن مجيد دنبالهء اين آيه نيست .
( 13 ) - دا ، آج ، لب : من نيّت .
( 14 ) - آب : كرد .