ايشان را مغفرت و آمرزش باشد و مزدى عظيم بزرگوار ( 1 ) از ثواب ابد ( 2 ) .
آنگه احوال كافران گفت ، كه اين كفر كه ايشان در آنند در چشم ايشان نيكوست . گفت آن را كه بيارايند بر چشم او عمل بد او يعنى نفس ايشان و هوا و شهوت ايشان ، عمل ايشان بر چشم ايشان مزيّن كند ( 3 ) تا زشت نيكو بيند ( 4 ) به تلبيس بر خويشتن از قلَّت فهم و تفكّر . آنگه در جواب استفهام خلاف كردند : بعضى گفتند ، محذوف است و تقدير آن كه : يتحسّر عليه ، او بر آن حسرت خورد . و گفتند محذوف اين است : كمن ليس كذلك و كمن يرى الحسن حسنا و القبيح قبيحا و عمل على ما علم . و اين براى آن گفتند كه در جملهاى كه از پس او مىآيد با « فا » من قوله :
* ( فَإِنَّ اللَّه يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ ) * ، ضميرى هست عايد با جملهء اوّل . پس گفتند : اين اضمار واجب است و اين خود جملهاى است مستأنف ( 5 ) . و بعضى گفتند : * ( فَإِنَّ اللَّه يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ ) * ، جواب استفهام است و در موقع جواب افتاد ، و تقدير آن كه آن كس كه عمل بد مزيّن باشد به نزديك او خداى تعالى اضلال كند او را يعنى عذاب كند او را يا به معنى خذلان و تخليه يا به معنى تسميه و حكم . و قوله : * ( مَنْ يَشاءُ ) * ، آن را كه خواهد به همه حال جز او را نخواهد ( 6 ) ، چه سزاى او آن است ، و در پيش ذكر او رفته است . * ( وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ ) * [ 37 - ر ] و آن را كه خواهد هدايت دهد ( 7 ) از الطاف و تمكين و توفيق و تيسير . و آن كه اين وجه گفت ( 8 ) ، ضمير عايد تقدير كرد گفت : تقدير آن است كه :
فانّ اللَّه يضلّ من يشاء منهم ، كقولهم : السّمن منوان بدرهم ، التقدير : منه بدرهم .
نبايد تا نفس تو و جان عزيز تو در سر كار ايشان شود به حسرت بر ايشان . و قوله :
* ( حَسَراتٍ ) * ، نصب بر تمييز ( 9 ) است . و حسرت شدّت حزن باشد بر فايت . و ابو جعفر خواند : * ( فَلا تَذْهَبْ نَفْسُكَ ) * ، بر فعل متعدّى من الإذهاب و « نفسك » منصوب براى آن كه مفعول به باشد . معنى آن كه : تو اى محمّد ! جان خود ضايع مكن در غم و
هامش
( 1 ) - آج ، لب : و بزرگوار .
( 2 ) - دا ، آج ، لب : آيد .
( 3 ) - دا : كنند .
( 4 ) - دا ، آج ، لب : بينند .
( 5 ) - دا : و اين خود جملهيى مستأنف است .
( 6 ) - آج ، لب : جزاى او را بخواهد .
( 7 ) - آج ، لب : كند .
( 8 ) - آج ، لب : گفت ، گفت .
( 9 ) - دا ، آج ، لب : تميز .