آسانتر ، و رمز از هر دو كمتر .
* ( وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ ) * ، و بار خدايا ! پناه با تو مىدهم از آن كه شياطين بر من حاضر آيند و مرا وسواس و اغوا كنند و از حق مشغول گردانند مرا .
* ( حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ ) * ، تا آنگه كه حاضر آيد يكى از ايشان را مرگ ، گويد : * ( رَبِّ ) * ، بار خداى من ( 1 ) ! مرا با دنيا برى و باز گذارى ، يعنى ربّ ارجعون الى الحيوة ، اين معنى در در مرگ گويد . اگر گويند چگونه گفت : * ( رَبِّ ارْجِعُونِ ) * ، خطاب با خداى است - جلّ جلاله - و او يكى است ، و اين ضمير جمع چراست ؟ گوييم : دو وجه گفتند در اين : يكى آن كه ، جمع بر سبيل تعظيم كرد حملا على قوله : إِنَّا أَنْزَلْناه ( 2 ) . . . ، و إِنَّا أَوْحَيْنا ( 3 ) . . . ، و غير ذلك . و وجهى ديگر آن كه ، دعاى خداى راست ، « ارجعون » خطاب با فرشتگان است و ايشان جمعى ( 4 ) باشند .
* ( لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ ) * ، تا همانا كه من عملى كنم صالح در اين كه رها كردهام و عذرى خواهم آن تقصير را كه كردهام و تلافى كنم آن تفريط كه كردهام ( 5 ) . * ( كَلَّا ) * ، كلمهء زجر و ردع است ، يعنى حاشا و هرگز نباشد . * ( إِنَّها كَلِمَةٌ ) * ، و قيل معناه : حقّا انّها ( 6 ) قسم است ، و « انّ » جواب او ، يعنى حقّا كه اين كلمتى است كه او مىگويد به زبان و آن را حقيقتى نيست . و ( انها ) ، ضمير كلمه است - ضمير قبل الذّكر على شريطة التّفسير . * ( وَمِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ ) * ، و از پس ( 7 ) ايشان برزخى است تا به روز قيامت كه ايشان را حشر كنند [ و ] ( 8 ) برانگيزند . و بيان كرديم كه « وراء » دو معنى دارد : يكى خلف ، [ 78 - پ ] و يكى قدّام ، و اين به معنى قدّام است ، قال الشّاعر - شعر :
اليس ورائي ان تراخت منيّتي
لزوم العصا تحنى عليها الاصابع
و برزخ ، حاجز و مانع باشد ، قال اللَّه تعالى : بَيْنَهُما بَرْزَخٌ لا يَبْغِيانِ ( 9 ) ، يعنى مانع
هامش
( 1 ) . اساس : بار خدايا من ، به قياس با نسخهء آط و اتّفاق نسخه بدلها ، تصحيح شد .
( 2 ) . سورهء قدر ( 97 ) آيهء 1 .
( 3 ) . سورهء نساء ( 4 ) آيهء 163 ، همهء نسخه بدلها و انّا ارسلنا .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها : جمع .
( 5 ) . اساس : كردهايم ، به قياس با نسخهء آط و ديگر نسخه بدلها ، تصحيح شد .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها كلمه .
( 7 ) . آط ، آب ، آج ، لب ، آل ، مش : پيش .
( 8 ) . اساس : ندارد ، از آط ، افزوده شد .
( 9 ) . سورهء رحمن ( 55 ) آيهء 20 .