اصحاب اخبار . امّا آنچه مذهب محقّقان است آن است كه ( 1 ) : عمل كسى به كسى ندهند ، و به گناه كس كس را نگيرند ، لقوله - عزّ و جلّ : وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى ( 2 ) . . . ، و قوله تعالى : فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَه ، وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَه ( 3 ) ، و قوله - تبارك و تعالى اسمه : إِنَّ اللَّه لا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً ( 4 ) . . . ، و مانند اين آيتها كه [ 79 - ر ] قرآن به آن مشحون است ، و به خبر واحد ظاهر اين آيتهاى محكم رها نكنند ( 5 ) . امّا اصحاب مظالم - كه مردمان را بر ايشان حقّى باشد - خداى تعالى از اعواض ( 6 ) آن ظالم ( 7 ) ايشان را خشنود كند ، و آن كه ايشان ( 8 ) ثواب اعمال گفتند ، اين انتصاف ( 9 ) كه باشد به اعواض آلام باشد ميان ايشان .
اگر گويند : چه گويى اگر اعواض ايشان بازو ( 10 ) وفا نكند ؟ گوييم : خداى تعالى تمكين نكند ظالم را از ( 11 ) ظلم ، الَّا آنگه كه داند كه او را چندانى عوض ثابت حاصل مستحقّ است ( 12 ) به مظلوم شايد دادن . و مذهب ابو القاسم البلخى آن است كه : خداى تمكين كند چون داند كه در قيامت بمانند اين ( 13 ) بر او تفضّل خواهد كردن كه مقابله توان كردن . ابو هاشم گفت : اين مذهب معتمد نيست ، براى آن كه تفضّل واجب نيست ، و انتصاف واجب است ، و واجب ( 14 ) نشايد كه موقوف باشد بر ناواجب ، خداى آنگه تمكين كند كه داند كه او را چندانى زندگانى خواهد بودن كه چندانى الم به او رسد كه او چندانى عوض را مستحق شود كه با ظالم ( 15 ) توان دادن ، گوييم او را كه : اين مذهب باطل است به آنچه مذهب ابو القاسم به آن باطل كردى ( 16 ) ، براى آن كه چنان كه تفضّل واجب [ نيست ] ( 17 ) بر خداى ، اگر نكند او را باشد و انتصاف
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها ثواب .
( 2 ) . سورهء ملائكه ( 35 ) آيهء 18 .
( 3 ) . سورهء زلزله ( 99 ) آيهء 7 و 8 .
( 4 ) . سورهء يونس ( 10 ) آيهء 44 .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها : نتوان كردن .
( 6 ) . مش : عوض .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها : اين ظالمان .
( 8 ) . همهء نسخه بدلها را .
( 9 ) . همهء نسخه بدلها با .
( 10 ) . همهء نسخه بدلها : به آن .
( 11 ) . همهء نسخه بدلها : ظالم نكند از .
( 12 ) . همهء نسخه بدلها كه .
( 13 ) . همهء نسخه بدلها : آن .
( 14 ) . مش را .
( 15 ) . همهء نسخه بدلها : مظلوم .
( 16 ) . آج ، لب ، آل : باطل گردند .
( 17 ) . اساس : ندارد ، از آط ، افزوده شد .