* ( سَيَقُولُونَ لِلَّه ) * ، بگويند خداى راست . * ( قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ ) * ، بگو ايشان را :
[ چگونه ] ( 1 ) مىافريبد ( 2 ) شما را ، و قيل معناه ، فانّى تصرفون ، شما را كجا مىبر - گردانند .
* ( بَلْ أَتَيْناهُمْ بِالْحَقِّ ) * ، بل ما حق به ايشان آورديم ( 3 ) . * ( وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ ) * ، و ايشان دروغ مىگويند .
* ( مَا اتَّخَذَ اللَّه مِنْ وَلَدٍ ) * ، خداى تعالى هيچ فرزند نگرفت ، و آنچه مشركان بر او گفتند ( 4 ) از اتّخاذ فرزندان از ملائكه ، دروغ گفتند ، و همچنين جهودان و ترسايان در عزير و مسيح . * ( وَما كانَ مَعَه مِنْ إِله ) * ، « من » زيادت است براى تأكيد نفى ، و با او هيچ خداى نبوده است . « اذا » ، اين جواب شرطى محذوف است ، و التّقدير : لو كان معه الهة اذا ، * ( لَذَهَبَ كُلُّ إِله بِما خَلَقَ ) * ، پس ببردى [ هر ] ( 5 ) خداى آنچه آفريده بودى .
* ( وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ ) * ، و بهرى بر بهرى [ 78 - ر ] ترفّع و استعلا جستى ، و اين معنى دليل ممانعت است و متكلَّمان آن دو ( 6 ) دليل از اين دو آيت ( 7 ) استخراج كردند ، اين آيت و قوله تعالى : لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّه لَفَسَدَتا ( 8 ) . . . ، تا آنگه ( 9 ) گفت :
* ( سُبْحانَ اللَّه عَمَّا يَصِفُونَ ) * ( 10 ) ، منزّه است او از آنچه ايشان او را وصف مىكنند به آن از فرزند و همتا و مانند .
* ( عالِمِ الْغَيْبِ ) * ( 11 ) ، ابن كثير و ابو عمرو و ابن عامر و حفص عن عاصم ، « عالم الغيب » خواندند به جرّ صفت لقوله : * ( سُبْحانَ اللَّه ) * ، و باقى قرّاء به رفع « ميم » خبر المبتدا المحذوف ، اى هو عالم الغيب و الشّهادة ، و خداى تعالى عالم است به پنهان و آشكارا . * ( فَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ ) * ، متعالى و افراشته ( 12 ) از آن كه با او انباز توان گرفتن .
آنگه خداى تعالى رسول را دعا بياموخت على سبيل الرّغبة فيه و الخشوع له
هامش
( 1 ) . اساس : ندارد ، از آط ، افزوده شد .
( 2 ) . اساس : مىآفريند ، به قياس با نسخهء آط ، تصحيح شد .
( 10 - 3 ) . آط ، آب ، آز ، مش : آوريم .
( 4 ) . آط ، آب ، آج ، لب ، آز : گرفتند .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها هر .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها : ندارد .
( 7 ) . آب ، آج ، لب ، آز : روايت .
( 8 ) . سورهء انبياء ( 21 ) آيهء 22 .
( 9 ) . آل : الاية تا آنگه كه .
( 11 ) . اساس : عالم الغيب ، به قياس با متن قرآن مجيد ، تصحيح شد .
( 12 ) . آز ، مش : انباشته است ، آط ، آب ، آج ، لب ، مه است .