باشد ايشان را از رجوع كه مصلحت اقتضا نكند رجوع ايشان با دنيا ، اين قول مجاهد است . عبد اللَّه عبّاس گفت : حجاب باشد . سدّى گفت : اجل باشد . قتاده گفت :
بقيّه دنياست . ابن زيد گفت : آن مدّت كه از ميان مرگ و بعث باشد . ابو امامه گفت : مراد گور است ، و گفتند : امهال باشد .
روايت كردند از رسول - صلَّى اللَّه عليه و إله - كه او گفت كه : چون مؤمن فريشتگان مرگ را ببيند ، او را گويند : اختيار كنى تا تو را باز گذاريم تا با دنيا روى - بر طريق امتحان ؟ گويد : نه كه دنيا سراى بلا و محنت است ، بل قد [ و ] ( 1 ) ما الى اللَّه تعالى ، بل خواهم تا قدوم من بر خداى باشد . و امّا كافر چون فريشتگان را بيند گويد : * ( رَبِّ ارْجِعُونِ ) * - الاية ، و اين خبر قوّت قول آن كس باشد كه گفت : خطاب با فريشتگان است .
* ( فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ ) * - الاية ، چون صور دردمند از ميان ايشان نسب ( 2 ) نباشد ( 3 ) ، يعنى روز قيامت به نسب فخر نيارند چنان كه در دنيا . * ( وَلا يَتَساءَلُونَ ) * ، و يكدگر را نپرسند . ابو العاليه گفت اين مانند آن است كه گفت : وَلا يَسْئَلُ حَمِيمٌ حَمِيماً ( 4 ) . ابن جريج گفت : معنى آن است كه در قيامت كس به نسب چيزى نخواهد و توسل نكنند خويشان به يكديگر از جهت نسب و قرابت .
و خلاف كردند ( 5 ) كه مراد به آيت كدام نفخه است ؟ عبد اللَّه عبّاس گفت كه :
اين به نفخ اوّل باشد كه : . . . فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الأَرْضِ ( 6 ) . . . ، عند آن حال ، * ( فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَساءَلُونَ ) * . امّا روز قيامت چنان باشد كه : . . . ثُمَّ نُفِخَ فِيه أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ ، وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ ( 7 ) ، يعنى در نفخهء اوّل يكديگر را نپرسند ، و در دوم يكديگر را پرسند تا در آيات مناقضه نباشد .
هامش
( 1 ) . اساس : ندارد ، از آب ، افزوده شد .
( 2 ) . اساس : بسدن ، به قياس با نسخهء آط و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 3 ) . آل : نسب سلب باشد .
( 4 ) . سورهء معارج ( 70 ) آيهء 10 .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها در آن .
( 6 ) . سورهء زمر ( 39 ) آيهء 68 .
( 7 ) . سورهء صافات ( 37 ) آيهء 28 ، و سورهء طور ( 52 ) آيهء 25 .