- الايات ، گفت : اين اعمال ( 1 ) كافران ، جز اعمال آن مؤمنان باشد كه ذكر ايشان رفت .
* ( حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذابِ ) * ، تا آنگه كه ما بگرفتيم مترفان و منعّمان ايشان را . و مترف ، آن بود كه او را رها كنند در ملك و نعمت تا بر مراد خود مىرود من التّرفة ، و هى النّعمة . * ( بِالْعَذابِ ) * ، به عذاب . در اين عذاب خلاف كردند ، عبد اللَّه عبّاس گفت : يعنى به شمشير روز بدر . ضحّاك گفت : يعنى قحط و گرسنگى ، و اين آنگه بود كه رسول - عليه السّلام - بر ايشان دعا كرد و گفت :
اللَّهمّ اشدد وطأتك على مضر و اجعلها ( 2 ) عليهم سنين كسني يوسف ،
گفت : بار خدايا ! عذابت بر مضر سخت كن ، و ايشان را قحطى ده چون قحط ايّام يوسف - عليه السّلام . خداى تعالى ايشان را به قحط ابتلا كرد تا حال ايشان به جايى رسيد كه هر كجا مردارى يا سگى بود بخوردند ( 3 ) و استخوان سوخته و پوست بر آتش نهاده ، و تا بعضى از فرزندان خود را بخوردند . * ( إِذا هُمْ يَجْأَرُونَ ) * ، كه نگاه كردى ايشان ضجيج و جزع و فرياد مىكردند . و « جؤار » آواز بلند كردن باشد به تضرّع بمانند گاو ، قال الاعشى يصف بقرة - شعر :
فطافت ( 4 ) ثلاثا بين يوم و ليلة
و كان النّكير ان تضيف و تجئرا
و قال ايضا - شعر :
يراوح [ من ] ( 5 ) صلوات الملي
ك طورا سجودا و طورا جؤارا
و بعضى دگر گفتند : يجئرون ، اى يصرخون بالتّوبة ، در وقت نزول عذاب به ايشان ، بانگ مىزدند ( 6 ) به توبه ، ايشان را گفتند : * ( لا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ ) * ، بانگ مداريد امروز كه امروز توبه مقبول نباشد ، و اين قول محمول باشد بر حالت الجاء . * ( إِنَّكُمْ مِنَّا لا تُنْصَرُونَ ) * ، شما را از من ناصرى نباشد و كس شما را از من ( 7 ) فرياد نرسد .
* ( قَدْ كانَتْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ ) * ، « كان » براى تخصيص فعل باشد به ماضى ، پيش از اين ، آيات ( 8 ) من بر شما ( 9 ) مىخواندند . * ( فَكُنْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ تَنْكِصُونَ ) * ، شما
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها : اعمال اين .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها : و اجعل .
( 3 ) . مش : بودى بخوردندى .
( 4 ) . اساس : فطاف ، به قياس با نسخهء آط تصحيح شد .
( 5 ) . اساس : ندارد ، از آط ، افزوده شد .
( 6 ) . آج ، لب : مىدادند .
( 7 ) . آج ، لب ، آز : ما .
( 8 ) . مش كه .
( 9 ) . اساس : ايشان ، به قياس با نسخهء آط ، و اتّفاق نسخه بدلها و نيز ترجمه آيه در صفحات پيشين ، تصحيح شد .