فى قوله : [ * ( وَقُلُوبُهُمْ ] ) * ( 1 ) * ( وَجِلَةٌ ) * ، « واو » حال است ، يعنى در آن حال كه مىدهند مىترسند ، و اين چنان بود كه امير المؤمنين - عليه السّلام - اين سه شبانه روز به روز روزه داشت ، و به شب طعام مىداد ، و مىگفت : إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْه اللَّه لا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزاءً وَلا شُكُوراً ، إِنَّا نَخافُ مِنْ رَبِّنا يَوْماً عَبُوساً قَمْطَرِيراً ( 2 ) ، اين قراءت عامّهء قرّاء است . و عايشه روايت كرد كه رسول - عليه السّلام - خواند : و الَّذين يأتون ما أتوا ، من الايتان الَّذي هو المجىء ، [ يعنى ] ( 3 ) يفعلون ما فعلوا و قلوبهم وجلة ، و آنان كه كنند آنچه كنند و دلهاى ايشان ترسان بود ، گفت ، من گفتم : يا رسول اللَّه ! اينان آنان باشند كه ( 4 ) خمر خورند و زنا كنند و دزدى كنند ، و برين افعال و معاصى از خداى ترسند ؟ گفت : نه ، آنان باشند كه نماز كنند و روزه دارند و صدقه مىدهند و مىترسند از آن كه مقبول نباشد ، و اين قراءت اگر درست شود عامتر است بر اعطاء و جز اعطاء برافتد ، براى آن كه عرب [ گويد ] ( 5 ) : اتيت الامر اذا فعلته ، قال - شعر :
و لم يأت ما يأتي من الامر هاينا
و معنى آيت همان است كه معنى بيت بر اين قراءت ، جز كه بر عكس الَّا آن است كه اين قراءت شاذّ است و جز عايشه تنها روايت نكرد .
* ( أُولئِكَ يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ ) * ، اين خبر مبتداست من قوله تعالى : * ( إِنَّ الَّذِينَ هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ ) * ، گفت : آنان كه موصوف باشند با اين صفات كه در آيت گفت ، آنانند كه مسارعت كنند در خيرات و كارهاى نيكو . * ( وَهُمْ لَها سابِقُونَ ) * ، و ايشان آن خيرات را سابق باشند ، يعنى رها نكنند كه از ايشان فوت شود و سابق شود ايشان را ، بل ايشان سابق شوند آن خيرات را .
آنگه گفت : اين صفات كه ما بر شمرديم ، نه تكليفى ما لا يطاق است كه بدين نمىتوان رسيدن ، بل كارى سهل و آسان است چه در عدل ما نباشد كه تكليف ما لا يطاق كنيم . * ( وَلا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها ) * ، ما هيچ كس را تكليف نكنيم الَّا به مقدار وسع و طاقت او . و اگر انديشه كنند ، خداى تعالى تكليف نه به اندازهء قدرت و آلت كرده است ، چه معلوم است به جارى مجراى ضرورت كه ما را قدرت بيش از آن
هامش
( 5 - 3 - 1 ) . اساس : ندارد ، از آط ، افزوده شد .
( 2 ) . سورهء دهر ( 76 ) آيهء 9 و 10 .
( 4 ) . آج ، لب ، مه نماز كنند و .