كه : ما كفر در دل كافران بريم ، * ( لا يُؤْمِنُونَ ) * بر تقدير آن كه لئلَّا يؤمنوا ( 1 ) * ( بِه حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الأَلِيمَ ) * باطل است براى چند وجه : يكى آن كه ، ذكر كفر در اين چند آيت ( 2 ) نرفته است و اين ضميرى باشد عايد الى غير مذكور ، و در كلام دليلى نيست [ كه ] ( 3 ) بر اين راه نمايد . دگر آن كه ادلَّهء عقل كه درست شده است كه خداى تعالى قبيح نكند مانع است از اين . دگر آن كه تقدير اين محذوف كردن بى ضرورتى ، كه تقدير آن است كه : لئلَّا يؤمنوا ، وجهى ندارد .
* ( فَيَأْتِيَهُمْ ) * ، تا به ايشان آيد ناگاه ( 4 ) و ايشان ندانند . گفتند ، يكى شنيد كه حسن بصرى مىخواند : فتأتيهم بغتة ، « بالتّاء » . او را گفت ( 5 ) : يا با سعيد ( 6 ) چگونه مىخوانى اين قراءت و انّما العذاب يأتيهم ، و آنچه به ايشان آيد عذاب است ، و عذاب مذكّر است به « يا » بايد خواند . حسن او را زجر كرد و گفت : انّما تأتيهم السّاعة بغتة .
* ( فَيَقُولُوا ) * ، اين كافران گويند ( 7 ) در عذاب : * ( هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ ) * ، ما را هيچ مهلتى خواهند دادن ؟ و ايشان را عند نزول عذاب با ايشان هيچ مهلت ندهند .
* ( أَ فَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ ) * ، مقاتل گفت : سبب نزول آيت آن بود كه كافران گفتند :
يا محمّد ! اين عذاب كه ما را بدان ( 8 ) تهديد مىكنى كى خواهد بودن ؟ خداى تعالى آيت فرستاد كه اين كافران به عذاب ما استعجال مىكنند و شتابزدگى مىنمايند ؟
* ( أَ فَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْناهُمْ ) * ، تو بينى و دانى اى محمّد كه اگر ما اين كافران را ممتّع داريم در نعمت و برخوردار از آنچه ما دادهايم ايشان را ساليان بسيار ؟
* ( ثُمَّ جاءَهُمْ ) * ، آنگه به ايشان آيد آنچه ايشان را وعده دادهاند از عذاب .
* ( ما أَغْنى عَنْهُمْ ) * ، چون عذاب بيامده باشد هيچ غنا و كفاف نكند از ايشان آنچه ايشان كسب كرده باشند و اندوخته ، و ايشان را به آن تمتّع و برخوردارى داده باشند .
آنگه گفت بر سبيل بلاغ حجّت : * ( وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا لَها مُنْذِرُونَ ، ذِكْرى ) * ، ما هلاك نكرديم هيچ شهرى و الَّا ايشان را پيغامبرانى بودند ترساننده .
هامش
( 1 ) . آط ، آب : يؤمنون .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها : آيات .
( 3 ) . اساس : ندارد ، از آط ، افزوده شد .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها يعنى عذاب .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مش : گفتند .
( 6 ) . آب ، آز ، مش : ابا سعيد .
( 7 ) . آط ، آب ، مش : گويند اين كافران گرفتار .
( 8 ) . همهء نسخه بدلها وعده و .