فرو فرستادمى ( 1 ) . و حسن بصرى خواند : على بعض الاعجميّين به « يا » ى نسبت « يا » ى مشدّد ، چه « يا » ى نسبت دو « يا » باشد ، و « يا » ى ديگر « يا » ى جمع باشد .
* ( فَقَرَأَه عَلَيْهِمْ ) * ، آنگه رسول ما ( 2 ) بر آن عجميان خواندى ايمان نياوردندى ، گفتندى : ما نمىدانيم كه او چه مىگويد ، و ما اين زبان ندانيم ، نظيره قوله تعالى :
وَ لَوْ جَعَلْناه قُرْآناً أَعْجَمِيًّا لَقالُوا لَوْ لا فُصِّلَتْ آياتُه ءَ أَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ ( 3 ) . . . ، و يا گفتندى : ما را انفه رها نكند كه به اين ايمان آريم . امّا اعجمىّ ، مردى باشد كه تازى نداند گفتن ( 4 ) يا فصيح نباشد در گفتن و اگر چه از بلاد عرب باشد . و عجمىّ ، منسوب باشد با بلاد عجم و اگر چه فصيح زبان باشد و ماهر ( 5 ) بر لغت عرب ، و كذلك اعرابىّ و عربىّ .
* ( كَذلِكَ سَلَكْناه فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ ) * ، همچنين ما اين قرآن ( 6 ) در دل اين كافران برديم . و معنى اين « سلك » إخطار ( 7 ) بالبال باشد چه اگر به ( 8 ) معنى خلق علم ضرورى بودى ايشان به آن عالم ( 9 ) بودندى و شك نبودى ايشان را در آن و در صحّت آن ، و خداى القاى [ آن ] ( 10 ) در دل ايشان بر طريق اقامت حجّت كند بر ايشان تا حجّت بر ايشان متوجّه شود ، و اين نوعى ( 11 ) لطيف ( 12 ) باشد ، و اين از جنس خاطر باشد كه ما گفتيم متضمّن بود جهت خوف را كه بعث كند مكلَّف را بر نظر ، هر كس كه عند آن نظر كند به معرفت رسد ، و هر كس كه نظر نكند در ضلالت ماند و حجّت بر او متوجّه ( 13 ) .
* ( لا يُؤْمِنُونَ بِه ) * ، آنگه خبر داد كه : اين كافران به قرآن ايمان نيارند تا آنگه كه عذاب اليم مولم موجع ببينند و بچشند و ملجأ شوند ، و آنگه ايشان را ايمان سود ندارد .
و امّا قول آن كس كه گفت : * ( سَلَكْناه ) * ، اين ضمير كفر است ، و معنى آن است
هامش
( 1 ) . فرو فرستادمى فرو فرستاديمى ، آط : فرو فرستادمانى .
( 2 ) . آط اين قرآن .
( 3 ) . سورهء فصّلت ( 41 ) آيهء 44 .
( 4 ) . آط ، آج ، لب ، مه و .
( 5 ) . اساس : مشاهير ، با توجه به آط و ديگر نسخهها ، تصحيح شد .
( 6 ) . آب ، آز ، مش را .
( 7 ) . آط ، آب ، آز ، آل ، مش : احضار ، آج ، لب : اخصار .
( 8 ) . همهء نسخه بدلها : ندارد .
( 9 ) . همهء نسخه بدلها : عالمتر .
( 10 ) . اساس : ندارد ، از آط ، افزوده شد .
( 11 ) . آج ، لب : نوع .
( 12 ) . همهء نسخه بدلها : لطف .
( 13 ) . همهء نسخه بدلها شود .