* ( هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ ) * ، هيچ شنوند اين بتان دعاى شما در وقت آن كه شما ايشان را خوانى ( 1 ) كه : * ( أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ أَوْ يَضُرُّونَ ) * ، يا شما را هيچ منفعتى و مضرّتى كنند ؟ گفتند : اين همه همچنين است كه تو همى گويى از فقد سمع و فقد نفع و ضرّ ، جز آن است كه ما پدران خويش را يافتيم كه همچنين مىكردند . و قتاده در شاذ [ خواند ] ( 2 ) : هل يسمعونكم ( 3 ) ، من الاسماع ، اين بتان شما را بشنوانند در وقت دعا ، يعنى اجابت كنند شما را .
* ( قالَ أَ فَرَأَيْتُمْ ) * ، ابراهيم - عليه السّلام - گفت : دانسته هستى شما كه آنچه شما مىپرستى اكنون [ و ] ( 4 ) پدرانتان در روزگار گذشته ، ايشان همه دشمناند مرا جز خداى جهانيان . « ما » موصوله است في قوله : * ( ما كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ أَنْتُمْ ) * ، تأكيد است ضمير متّصل را به ضمير منفصل ، * ( وَآباؤُكُمُ ) * ، عطف است بر او .
* ( فَإِنَّهُمْ ) * ، كنايت است از اصنام و براى آن از ايشان كنايت عقلا ( 5 ) كرد كه فعل عقلا با ايشان حوالت كرد از عداوت . و بهرى گفتند براى آن * ( فَإِنَّهُمْ ) * گفت كه در ميان ايشان كسان بودند كه خداى پرست بودند و لكن نه به شرايطش ، چون خداى تعالى در عبادت ايشان بود و معبود ( 6 ) بعضى از ( 7 ) ايشان بود * ( فَإِنَّهُمْ ) * گفت به كنايت عقلا على طريق التّغليب .
امّا در اضافت عداوت با ايشان چند وجه گفتند ، يكى آن كه : اگر ( 8 ) من ايشان را عبادت كنم ، ايشان فرداى قيامت دشمن من باشند و به عبادت من كفران كنند ، لقوله ( 9 ) تعالى : كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا ( 10 ) . فرّاء گفت : اين از جمله مقلوب است ، يعنى من عدوّ ايشانم ، و معادات از ميان دو كس باشد هر كس كه تو عدوّ او باشى او ( 11 ) عدوّ تو باشد . و قوله : * ( إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ ) * ( 12 ) ، استثناى منقطع است و
هامش
( 1 ) . آط : خونى .
( 4 - 2 ) . اساس : ندارد ، از آط ، افزوده شد .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها بضمّ الياء و كسر الميم .
( 5 ) . آج ، لب ، آل : عاقلا ، چاپ شعرانى ( 8 / 342 ) : عاقلان .
( 6 ) . اساس و ، به قياس با ديگر نسخه بدلها و معنى عبارت زايد مىنمايد ، آل : معبودى .
( 7 ) . آب ، آز : با .
( 8 ) . آب ، آز با .
( 9 ) . اساس : قوله ، به قياس با نسخهء آط ، تصحيح شد .
( 10 ) . سورهء مريم ( 19 ) آيهء 82 .
( 11 ) . مش نيز .
( 12 ) . همهء نسخه بدلها مگر خداى جهانيان .