او اشاره كرد به خدم خود و گفت : عليكم بالكافر كوبات . ايشان ( 1 ) عمودهاى آهنين به دست داشتند در ايشان نهادند و همه را خرد بشكستند و در ميان سراى بيفگندند ، آنگه بفرمود تا سماط ( 2 ) بياوردند و بر سر ايشان بگستردند و مردم را نان دادند ، و بعضى از ايشان جان داشتند و در زير سماط ( 3 ) مىناليدند . و امّا قوله :
* ( خاضِعِينَ ) * ، و از حقّ او آن است كه خاضعه بودى چه خبر است از اعناق ، از اين دو جواب است : يكى آن كه چون وصف اعناق به چيزى كرد كه وصف عقلا باشد ، جمع سلامت آورد ، چنان كه عقلا را گويند ، و مثله قوله تعالى : وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ ( 4 ) ، و لم يقل لهم ساجدة لهذا الوجه ، و مثله قوله تعالى : يا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ ( 5 ) . . . ، و قال الشّاعر - شعر :
تمرّزتها و الدّيك يدعوا صباحه ( 6 )
اذا ما بنوا نعش دنوا فتصوّبوا
و جواب ديگر آن است ( 7 ) : اراد اصحاب الاعناق فاخرجها ، على حذف المضاف و اقامة المضاف اليه مقامه ، براى آن كه [ چون ] ( 8 ) اعناق خاضع باشد ( 9 ) اربابش ( 10 ) خاضع باشند ، و مثله قول الشّاعر - شعر [ 143 - ر ] :
على قبضة مرجوّة ظهر كفّه
فلا المرء مستحى و لا هو طاعم
فعل « ظهر » مؤنث بكرد [ تعويلا ] ( 11 ) على الكفّ و قال الرّاجز - شعر :
طول اللَّيالي اسرعت في نقصي
طوين طولي و طوين عرضي
فعل به « ليالى » داد و « طول » رها كرد ، و قال جرير - شعر :
أرى مرّ السّنين اخذن منّي
كما اخذ السّرار من الهلال
و مثله : خربت سور المدينة ، و مثله قول الاعشى - شعر :
هامش
( 1 ) . كذا در اساس و همهء نسخه بدلها ، چاپ شعرانى ( 8 / 325 ) : بالكافرين ايشان كوبات .
( 3 - 2 ) . همهء نسخه بدلها : بساط .
( 4 ) . سورهء يوسف ( 12 ) آيهء 4 .
( 5 ) . سورهء نمل ( 27 ) آيهء 18 .
( 6 ) . اساس : ديگر نسخه بدلها : صاحبه ، به قياس بامه و مآخذ شعرى تصحيح شد .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها كه .
( 11 - 8 ) . اساس : ندارد ، از آط ، افزوده شد .
( 9 ) . همهء نسخه بدلها : باشند .
( 10 ) . اساس : از ربانش ، با توجّه به آط و ديگر نسخه بدلها ، تصحيح شد .