قوله تعالى : * ( طسم ) * ( 1 ) ، حمزه و كسائى و خلف و عاصم در بعضى روايات « طا » را اماله كردند ، و مدنيان ميان كسره و فتحه خواندند ( 2 ) ، و باقى قرّاء خواندند به تفخيم به فتح « طا » . ابو جعفر و حمزه اظهار « نون » كردند براى تبيين و تمكين ، و باقى قرّاء اخفا كردند براى مجاورت « ميم » [ كه ] ( 3 ) من حروف الفم است .
امّا معنى كلمه را ( 4 ) در او خلاف كردند ، والبى گفت از عبد اللَّه عبّاس كه :
* ( طسم ) * ، قسم است يا ( 5 ) نامى است از نامهاى خداى تعالى . عكرمه گفت : علما عاجزند از تفسير آن . مجاهد گفت : [ 142 - پ ] نام سورت است ، و ابو روق گفت : نامى است از نامهاى قرآن . محمّد بن كعب القرظيّ گفت : « طا » ، طول خداست « سين » سناى اوست ، و « ميم » ملك اوست . خداى تعالى قسم كرد به طول و سناء و ملك خود . محمّد بن الحنفيّه روايت كرد از امير المؤمنين على - عليه السّلام - كه :
رسول - عليه السّلام - گفت : « طا » طور سيناست ، و « سين » اسكندر [ يه ] ( 6 ) است و « ميم » مكّه است ، خداى تعالى قسم كرد به اين چيزها . و صادق - عليه السّلام - گفت : « طا » درخت طوبى است ، و « سين » سدرة المنتهى است ، و « ميم » محمّد مصطفى است - عليه السّلام .
* ( تِلْكَ ) * ، اشارت است به آيات قرآن ، اى هذه الايات ، * ( آياتُ الْكِتابِ الْمُبِينِ ) * ، اين آيات قرآن آيات كتابى است مبين و روشن .
* ( لَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ ) * ، آنگه با رسول - عليه السّلام - خطاب كرد و او را تسلَّى داد و گفت : همانا اى محمّد كه تو خويشتن را هلاك خواهى كرد كه اين كافران ايمان نمىآرند .
سبب نزول ( 7 ) آيت آن بود كه : رسول - عليه السّلام - اهل مكّه را دعوت كرد ( 8 ) و ايشان ايمان نمىآوردند ، رسول دل تنگ شد و اثر رنج او پيدا مىشد ( 9 ) ، خداى تعالى
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها قرّاء خلاف كردند در اين كلمه و در اخوات او .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها : و فتحه خواندند بتفخيم به فتح طا .
( 6 - 3 ) . اساس : ندارد ، از آط ، افزوده شد .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها : ندارد .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها : و او .
( 7 ) . آز اين .
( 8 ) . همهء نسخه بدلها : مىكرد .
( 9 ) . همهء نسخه بدلها : رنج بر او پيدا شد .