گفتم . مجاهد گفت : چون ذكر نكاح رود از آن كنايت كنند و تصريح نكنند . ابن زيد گفت : چون به اباطيل مشركان [ بگذرند ] ( 1 ) آن را منكر باشند و از آن اعراض كنند . حسن و كلبى گفتند : مراد به « لغو » ، جمله معاصى است ، يعنى چون به مجالس لهو و باطل بگذرند گام بر گيرند و به شتاب بروند .
ابراهيم بن ميسره گفت : عبد اللَّه مسعود جايى بگذشت كه قومى به لهو مشغول بودند ، به شتاب بگذشت آن جا ، رسول - عليه السّلام - گفت :
انّ ابن مسعود اصبح كريما
، عبد اللَّه مسعود در روز آمد كريم .
بعضى اهل لغت گفتند : اصل كلمه ( 2 ) من قول العرب : ناقة كريمة و شاة كريمة ، چون مبالات نكند ( 3 ) به شيرى كه از ايشان دوشند . و گفتند : « كرم » كنايت باشد از مجمع خصال خير ، كريم آن را گويند كه در او همهء خصال خير مجتمع باشد .
* ( وَالَّذِينَ إِذا ذُكِّرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ ) * - الاية ، و آنان كه چون ايشان را ياد دهند آيات خود خدايشان ( 4 ) ، * ( لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْها صُمًّا وَعُمْياناً ) * ، به سر آن در نيفتند كر و كور ، و براى آن ( 5 ) به روى در نيايند ، و ( 6 ) ، مراد نه آن خرور حقيقت است ( 7 ) ، اى لم يقيموا و لم يصرّوا ( 8 ) على الكفر بها ، در ( 9 ) كفر به آن اصرار و اقامت نكنند ، كقول القائل : ضربت فلانا فقام يبكي ( 10 ) ، و ربّما كان قاعدا في تلك الحال ، و ما نيز گوييم : بايستاد ( 11 ) و مىگريست ، و المعنى جعل يبكى ( 12 ) .
و لفظ « خرور » را فايدهاى ديگر است ، و آن آن است كه : مرد به روى در آمده حال او بتر باشد از حال قايم و قاعد و مستلقى ، و اين بر سبيل استقباح و استهجان گفت . و نصب « صمّا » و « عميانا » بر حال بود از فاعل .
* ( وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا وَذُرِّيَّاتِنا قُرَّةَ أَعْيُنٍ ) * ، حق تعالى جز آن
هامش
( 1 ) . اساس : ندارد ، از آط ، افزوده شد .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها : اصل الكلمة .
( 3 ) . آط ، آز ، آل : نكنند ، آج ، لب ، مش : بكنند .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مش : خداى ايشان .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها گفت .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها : كه .
( 7 ) . آط بل خرور كنايتى است از بيم ، يقال : هام فلان في ضلالته و جهالته ، و ما نيز گوييم : سر در نهاده است در فلان كار . و گفتهاند : معنى آن است كه .
( 8 ) . آج ، لب ، آل : يصبرا .
( 9 ) . همهء نسخه بدلها : بر .
( 12 - 10 ) . آط ، آج ، لب ، آل : تبكى .
( 11 ) . همهء نسخه بدلها : در ايستاد .