مفسّران در معنى او خلاف كردند ، ضحّاك گفت : مراد به « زور » شرك است و تعظيم انداد . علىّ بن ابي طلحه گفت : مراد گواهى به دروغ است . عمر ( 1 ) گواه دروغ ( 2 ) را چهل تازيانه زدى ، و روى سياه كردى ، و در شهر بگردانيدى تا ديگران منزجر شدندى ( 3 ) از مانند آن . مجاهد گفت : عيد مشركان است . ليث گفت :
غناست ، و اين قول محمّد بن الحنفيّه است . محمّد بن المنكدر گفت به اسناد از رسول - عليه السّلام - كه او گفت : چون روز قيامت باشد ، خداى تعالى گويد كجااند آنان كه خويشتن را منزّه داشتند و اسماع ( 4 ) خود را از لهو و مزامير شيطان ؟ ايشان را در روضههاى مشك ببرند ( 5 ) ، آنگه فرشتگان را گويد : [ 137 - پ ] بشنوانى بندگان مرا تحميد و تمجيد ، و بگويى ايشان را كه : . . . لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ ( 6 ) ، بر ايشان ترسى و اندوهى نيست .
عمرو بن قيس ( 7 ) گفت في قوله تعالى : * ( لا يَشْهَدُونَ الزُّورَ ) * : اى مجالس الخنا ، يعنى به مجالس فحش حاضر نشوند . ابن جريج گفت : مراد دروغ است . قتاده گفت :
مجالس الباطل .
و اصل زور تحسين ( 8 ) چيزى باشد به ظاهر ، و باطن بر خلاف آن باشد ، و تمويه و تلبيس ( 9 ) باشد ، و باطل به صورت حق نمودن .
* ( وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً ) * ، و چون به لغو بگذرند كريموار بگذرند ( 10 ) . مقاتل گفت معنى آن است كه : چون از كفّار دشنام شنوند ( 11 ) ، اعراض كنند و روى بگردانند ، نظيره قوله : وَإِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْه ( 12 ) . . . ، سدّى گفت : منسوخ است به آيت قتال ، و درست نيست از آن وجه كه
هامش
( 1 ) . اساس رضى اللَّه عنه ، آز ، مش خطَّاب .
( 2 ) . آط ، آب ، آج ، لب ، آز ، آل : گواهى به دروغ .
( 3 ) . آل : تنبيه شدى .
( 4 ) . لب ، آل : استماع .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها : را در آوريد در روضهاى مشك .
( 6 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 62 .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها : عمر بن قيس .
( 8 ) . آط ، آب : تحسير ، آج ، لب : نحبر ، آل : بحر ، آز ، مش : تخسير .
( 9 ) . اساس : بليعى ، با توجّه به آط و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 10 ) . آج ، لب : بگذارند .
( 11 ) . اساس و به قياس با ديگر نسخه بدلها ، و با توجّه به معنى عبارت زايد مىنمود .
( 12 ) . سورهء قصص ( 28 ) آيهء 55 .