مفسّران در معنى آيت خلاف كردند ، بعضى گفتند معنى آن است كه : خداى تعالى مبالات نكند به جان ( 1 ) شما اگر نه عبادت و دعاى شما باشد ، و مثله قوله تعالى :
وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ ( 2 ) ، و اين قول عبد اللَّه عبّاس و مجاهد است .
و بعضى دگر گفتند : معنى آن است كه ، شما را بنزديك خداى منزلت به دعاست ، اگر دعا نباشد شما را خداى مبالات نكند به آن كه شما را هلاك كند . ضحّاك گفت : معنى آن است كه ، خداى تعالى مبالات نكند به مغفرت و آمرزش شما اگر نه دعاى شماست اصنام را بدون او ، و مثله قوله : ما يَفْعَلُ اللَّه بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ ( 3 ) .
وليد بن الوليد گفت : معنى آن است كه ، خداى تعالى بندگان را گفت : من شما را نه به آن آفريدم كه مرا به شما حاجتى بود ( 4 ) ، و لكن تا از من بخواهى و مرا دعا كنى تا شما را بيامرزم و حاجت شما روا كنم . * ( فَقَدْ كَذَّبْتُمْ ) * ، شما كه كافرانى مرا و پيغام مرا به دروغ داشتى .
و عبد اللَّه عبّاس خواند : فقد كذّب الكافرون ، و عبد اللَّه زبير همچنين خواند ، و اين شاذّ است . * ( فَسَوْفَ يَكُونُ لِزاماً ) * ، اى فسوف يكون تكذيبكم ( 5 ) لزاما . عبد اللَّه عبّاس گفت : موتا ، تكذيب شما مرگ خواهد بودن . ابن زيد گفت : قتالا . ابو عبيده گفت :
هلاكا ، و انشد :
فامّا ينجو من حتف ارض
فقد لقيا حتوفهما لزاما
بعضى دگر گفتند : فيكون ( 6 ) جزاء ملازما ، اينچه ( 7 ) مىكنى جزاى آن ملازم خواهد بودن با شما از خير و شرّ .
ابن جرير گفت : عذابا دائما ، جزاى اين كفر شما و تكذيب شما عذابى دايم خواهد بودن و قتلى ( 8 ) ذريع و فناى متتابع ، چنان كه ابو ذؤيب گفت - شعر :
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها : خلق .
( 2 ) . سورهء ذاريات ( 51 ) آيهء 56 .
( 3 ) . سورهء نساء ( 4 ) آيهء 147 .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مه : است .
( 5 ) . اساس : يكذبكم ، به قياس با نسخهء آط ، و ديگر نسخه بدلها ، تصحيح شد .
( 6 ) . آط ، آب ، آج ، آز ، مش : فسيكون .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها : اين كه .
( 8 ) . مش بى .