اين مدّت به غىّ و أثام رسد . ما گفتيم : يا رسول اللَّه ! غىّ و أثام چه باشد ؟ گفت : آن كه خداى مىگويد : فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا ( 1 ) ، و قوله : * ( يَلْقَ أَثاماً ) * .
عبد اللَّه بن عمر گفت : « آثام » نام وادى است در دوزخ ، و اين قول مجاهد است . ابو عبيده گفت : « آثام » ، عقوبت اثم باشد ، قال مسافع اللَّيثي - شعر :
جزى اللَّه ابن عروة حيث امسى
عقوقا ، و العقوق له أثام
اى عقوبة .
* ( يُضاعَفْ لَه الْعَذابُ يَوْمَ الْقِيامَةِ ) * ، او را عذاب مضاعف كنند روز قيامت .
* ( وَيَخْلُدْ فِيه مُهاناً ) * ، و او در دوزخ هميشه ماند ذليل ، مهين ، خوار . عامّهء قرّاء به جزم خواندند على جزاء الشّرط ، و ابن عامر [ به رفع ] ( 2 ) خواند على الاستيناف .
آنگه استثنا كرد از او تايبان را ( 3 ) : * ( إِلَّا مَنْ تابَ ) * ، الَّا آن كس كه توبه كند و ايمان آرد و عمل صالح كند ، توبه كند از گناه ، و ايمان آرد از پس شرك ، و عبادات شرع به جاى آورد .
عبد اللَّه عبّاس گفت : دو سال در عهد رسول اين آيات متقدّم فرو ( 4 ) آمد و ما مىخوانديم ، از پس دو سال اين آيت آمد : * ( إِلَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صالِحاً ) * .
رسول - عليه السّلام - به هيچ چيز چنان خرّم نشد كه به اين آيت و بقوله تعالى : إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً ، لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّه ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَما تَأَخَّرَ ( 5 ) .
و بعضى مفسّران گفتند اين آيت منسوخ است به آيت سورة النّساء ، من قوله تعالى : وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُه جَهَنَّمُ خالِداً فِيها ( 6 ) . . . ، و گفتند : قاتل را توبه نباشد ، و اين قول درست نيست چه اين قول خلاف اجماع است .
* ( فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّه سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ ) * ، ايشان آنان [ باشند كه خداى سيّئات ايشان ] ( 7 ) به حسنات بدل كند .
عبد اللَّه عبّاس گفت و سعيد جبير و ضحّاك و عبد الرّحمن بن زيد ، معنى آن است كه : قبايح شرك ، به محاسن اسلام بدل كند ايشان را چون اسلام آرند پس از
هامش
( 1 ) . سورهء مريم ( 19 ) آيهء 59 .
( 7 - 2 ) . اساس : ندارد ، از آط افزوده شد .
( 3 ) . آط گفت .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها : فرود .
( 5 ) . سورهء فتح ( 48 ) آيهء 1 و 2 .
( 6 ) . سورهء نساء ( 4 ) آيهء 93 .