باشد كه بر او موى نباشد ، قال عنتره - شعر :
بطل كأنّ ثيابه في سرحة
يحذى نعال السّبت ليس بتوأم
و ارض سبتاء ، و جمعها سباتي اذا كانت منقطعة عمّا سواها ، و المعنى جعلنا نومكم قطعا لاعمالكم . و گفتهاند معنى آن است كه : جعلنا نومكم راحة لأبدانكم .
و ( 1 ) السّبات التّمدّد ، يقال : سبتت المرأة شعرها اذا حلَّته من العقص ( 2 ) ، قال الشّاعر - شعر :
و ان سبّته ( 3 ) مال جثلا كانّه
سدى واثلات من نواسخ ( 4 ) خثعما
و وجهى ديگر اين گفتند كه : معنى آن است كه ( 5 ) جعلنا نومكم نوما لا موتا ( 6 ) ، براى آن كه « نوم » را به « موت » شبهتى است ، از اين جا گفتند : النّوم اخو الموت ( 7 ) ، و در معنى مانند اين آيت بود كه خداى تعالى گفت : وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الأُخْرى إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى ( 8 ) .
و وجه چهارم در او آن است كه : سبات نه همه نومى باشد ، بل خواب بيمار را سبات خواند ( 9 ) و آن خوابى ممتدّ ( 10 ) تمام باشد ، كانّه قال : وَجَعَلْنا نَوْمَكُمْ سُباتاً ( 11 ) ، اى ممتدّا . و اين چهار وجه را چهار جواب است از سؤال آن كس كه گفت : « سبات » نوم باشد ، كانّه قال : و جعل ( 12 ) النّوم نوما ، خواب شما خواب كرد . * ( وَجَعَلَ النَّهارَ نُشُوراً ) * ، و روز را حيات ( 13 ) كرد در برابر آن كه شب خواب را باشد ، و خواب برادر مرگ است ، يعنى به شب در خواب چون مرده باشى و در روز زنده شوى ، من قولهم :
نشر الميّت نشورا ، و قيل : نشورا ( 14 ) انتشارا في ( 15 ) حوائجكم ، به شب خفته باشى و به روز
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها اصل .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها : من العصف و ارسلته .
( 3 ) . كذا در اساس و همهء نسخه بدلها ، مرحوم شعرانى ( تفسير ابو الفتوح ج 8 / 283 ) حدس زده كه بايد « سبتته » باشد .
( 4 ) . كذا در اساس و برخى نسخه بدلها ، آط : نواسح ( بى نقطه ) ، مرحوم شعرانى ( 8 / 283 ) « نواسج » حدس زده است .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها و .
( 6 ) . آج ، لب ، آل كه خداى تعالى .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها اخ الموت .
( 8 ) . سورهء زمر ( 39 ) آيهء 42 .
( 9 ) . آط ، آب ، آز ، مش : خواندند ، آج ، لب ، آل ، خوانند .
( 10 ) . همهء نسخه بدلها و .
( 11 ) . سورهء نبأ ( 78 ) آيهء 9 ، همهء نسخه بدلها : و جعلنا نومكم نوما ممتدّا .
( 12 ) . همهء نسخه بدلها : و جعلنا .
( 13 ) . همهء نسخه بدلها : و روز حيات را .
( 14 ) . همهء نسخه بدلها اى .
( 15 ) . همهء نسخه بدلها : من .