زنده كنيم به او زمين مرده را . ابو عبيده گفت : مراد به « بلدة » مكان است براى آن ميت گفت ذهابا الى المعنى . و بعضى دگر گفتند : در زمين خشك « ميت » گويند بى « ها » ، و در كسى كه در حيات نبود ( 1 ) و برفته باشد « نفس ميتة » گويند ، فرقا بين الحقيقة و المجاز ، و قول اوّل ظاهرتر است و عرب [ 127 - ر ] بيابان را « بلد » خوانند ، و « بلده » خوانند ، قال الشّاعر - شعر :
و بلدة ليس بها أنيس
* ( وَنُسْقِيَه مِمَّا خَلَقْنا أَنْعاماً ) * ، اى نجعله ( 2 ) سقيا لها ، و آن را شرب و نصيب انعام [ و ] ( 3 ) چهار پايان كنيم ، يقال : سقيته الماء و اسقيته ، و هر دو متعدّى باشد به دو مفعول . * ( وَأَناسِيَّ كَثِيراً ) * ، و مردمان بسيار را .
و در « اناسىّ » خلاف كردند و ( 4 ) گفتند : جمع انسىّ است جمعا على لفظه مع « يا » النّسبة ككرسىّ ( 5 ) و كراسىّ . و گفتند : انسيّ و انس يكى باشد ، و اين نسبة الشّىء الى نفسه باشد على وجه المبالغة ، كالاحمريّ للاحمر ، و كقول الشّاعر - شعر :
و الدّهر بالانسان دوّاري
( 6 ) اى دوّار . و بعضى دگر گفتند : جمع انسان باشد و الاصل « أناسين » ، كسرحان و سراحين ، « نون » را با « يا » كردند و در « يا » ادغام كردند فصار أناسىّ .
عبد اللَّه مسعود گفت ، از رسول - عليه السّلام - شنيدم كه گفت : هيچ سال نباشد كه باران او از سال ديگر بيشتر بود يا كمتر ، خداى تعالى روزيها بخشيده است آنچه سال كفاف ايشان باشد به آسمان دنيا فرستد به كيلى معلوم و وزنى معلوم ، و لكن چون ( 7 ) معصيت كنند خداى تعالى باران از ايشان بگرداند ( 8 ) با درياها و بيابانها ( 9 ) .
* ( وَلَقَدْ صَرَّفْناه بَيْنَهُمْ ) * ، آنگه گفت : ما باران از ميان ( 10 ) قسمت كرديم و ( 11 )
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها : بود .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها : نجعلها .
( 3 ) . اساس : ندارد ، از آط ، افزوده شد .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها بعضى .
( 5 ) . آج ، لب ، آل : كالكرسى .
( 6 ) . اساس : داورى ، به قياس با نسخهء آط ، تصحيح شد .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها گروهى .
( 8 ) . آج ، لب ، آل : باز گرداند .
( 9 ) . آط ، آل ، مش فرستد ، آب ، آج ، لب ، آز فرستند .
( 10 ) . چاپ شعرانى : باران را ميان ايشان .
( 11 ) . مش بعضى .