بدون خداى . آنگه حق تعالى بر طريق تنبيه اين مكلَّفان بر خطاى ايشان بر ( 1 ) عبادت اصنام ، اين اصنام را گويد : * ( أَ أَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبادِي هؤُلاءِ ) * ، شما گم كردى ( 2 ) بندگان مرا ، * ( أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِيلَ ) * ، يا خود ايشان ره گم كردند ؟
ابن عامر خواند : « فنقول » ( 3 ) . حملا على قوله : و يوم نحشرهم ، و آيت از روى معنى جارى مجراى آن بود ( 4 ) . وَإِذَا الْمَوْؤُدَةُ سُئِلَتْ ، بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ ( 5 ) ، و قوله تعالى : أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّه ( 6 ) . . . ، في توجيه الملامة إلى غير المليم تنبيها للمليم ( 7 ) . و شرح اين طريقت رفته است در آخر سورة - المائدة في قوله : أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ ( 8 ) - الاية .
* ( قالُوا سُبْحانَكَ ما كانَ يَنْبَغِي لَنا ) * ، گويند اين معبودان ، بر قول آن كه ( 9 ) مراد عيسى است و فرشتگان ، آيت بر ما ظاهر باشد و محتاج تاويل نباشد . و بر قول آن كس كه گفت : مراد اصنام است در تأويل * ( قالُوا ) * ، گفت : معنى آن است كه وضوح آن حال و ظهور او به جايى باشد كه پندارى آن اصنام به زبان خود تصريح لفظ تبرّا ( 10 ) مىكنند از عبادت اين عابدان ، و مىگويند : اگر ما مكلَّف بودمانى ، روا نداشتمانى كه با خداى تعالى شريك گرفتمانى ( 11 ) ، و بدون او ولىّ و يارى گرفتمانى .
و ابو جعفر و حسن بصرى خواندند : « ان نتّخذ » على ( 12 ) المجهول ، نبايست ما را كه ما را خداى ( 13 ) گيرند و يار گيرند با خداى تعالى بدون او . و ابو عبيده گفت : اين قراءت ضعيف است براى « من » كه در « اولياء » است . و اين قراءت آنگه مطَّرد بودى كه « من » نبودى و چنين بودى : ما كان ( 14 ) لنا ان نتّخذ من دونك ( 15 ) اولياء . و بر قراءت
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها : در .
( 2 ) . آط : گمراه كردى .
( 3 ) . آط به نون .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها كه گفت .
( 5 ) . سورهء تكوير ( 81 ) آيهء 8 و 9 .
( 8 - 6 ) . سورهء مائده ( 5 ) آيهء 116 .
( 7 ) . آط على فعله .
( 9 ) . آط گفت .
( 10 ) . آط ، آب ، آج : هراهى ، لب ، مش : مراهى ، آز : هر كه .
( 11 ) . همهء نسخه بدلها : گفتمانى .
( 12 ) . همهء نسخه بدلها الفعل .
( 13 ) . همهء نسخه بدلها : بخدايى .
( 14 ) . اساس ينبغى ، با توجّه به آط و ديگر نسخه بدلها ، حذف شد .
( 15 ) . اساس من ، با توجّه به آط و ديگر نسخه بدلها ، حذف شد .