* ( تَبارَكَ الَّذِي إِنْ شاءَ جَعَلَ لَكَ خَيْراً مِنْ ذلِكَ ) * الاية .
* ( بَلْ كَذَّبُوا بِالسَّاعَةِ ) * ، آنگه گفت : اين كافران قيامت به دروغ مىدارند و ما بجاردهايم ( 1 ) براى ايشان كه قيامت به دروغ دارند دوزخ .
* ( إِذا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ ) * ، چون دوزخ ايشان را ببيند از جاى دور ، ايشان بشنوند دوزخ [ را ] ( 2 ) خشمى و نالهاى . گفتند مراد صوت تغيّظ است كه تغيّظ شنيدنى نباشد .
قطرب گفت : در آيت حذفى است ، و تقدير آن است كه : [ رأوا ] ( 3 ) لها تغيّظا و سمعوا لها زفيرا ، چنان كه شاعر گفت - شعر :
علَّفتها تبنا و ماء باردا
( 4 ) اى ، و سقيتها ماء باردا . و قال آخر - شعر :
و رأيت بعلك فى الوغى
متقلَّدا سيفا و رمحا
اى ، و حاملا رمحا .
راوى خبر گويد كه : رسول - عليه السلام - گفت :
من كذّب علىّ متعمّدا فليتبوّأ بين عينى جهنّم مقعدا
، گفت : هر كه بر من دروغ گويد ، گو خويشتن را در چشمهاى دوزخ جاى ساز . گفتند : يا رسول اللَّه ! دوزخ را چشم باشد ؟ گفت :
نمىشنوى كه خداى تعالى مىگويد : * ( إِذا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ ) * ، و اين مجاز باشد ، و حقيقت او بر وجهى باشد او دو وجه : امّا آن كه : راتهم خزنة النّار ، چون خازنان دوزخ ايشان را بينند ، على حذف المضاف و اقامة المضاف اليه مقامه ، كقوله تعالى :
وَ سْئَلِ الْقَرْيَةَ ( 5 ) . . . ، و امّا آن كه رؤيت ( 6 ) به معنى ملاقات و مقابله و مقاربه باشد كقولهم : الجبلان يترائيان ( 7 ) اى متقابلان ( 8 ) . و « تغيّظ » تفعّل باشد از غيظ . و « زفير » آواز ناله باشد .
* ( وَإِذا أُلْقُوا مِنْها مَكاناً ضَيِّقاً مُقَرَّنِينَ ) * ، چون ايشان را در جايى فگنند تنگ از
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها : بنهادهايم .
( 3 - 2 ) . اساس : ندارد ، از آط ، افزوده شد .
( 4 ) . چاپ شعرانى [ حتى شتت همّالة عيناها ] .
( 5 ) . سورهء يوسف ( 12 ) آيهء 82 !
( 6 ) . آج ، لب ، آل : رأيت .
( 7 ) . اساس : يتراان ، با توجّه به آط و ديگر نسخهها تصحيح شد .
( 8 ) . كذا در اساس و همهء نسخهها ، چاپ شعرانى ( 8 / 256 ) : يتقابلان .