« تا » خطاب خواند ، گفت ( 1 ) : آن است كه بگو اى محمّد مشركان را كه : شما نتوانى صرفى ( 2 ) و نصرى بر اين معانى كه گفتيم .
يونس گفت : صرف ، حيلت باشد من قول العرب ( 3 ) : انّه لينصرف ، اى يحتال . و اصمعىّ گفت : الصّرف التّوبة ، و العدل الفدية ، يعنى نه توبه قبول كنند نه فدا . * ( وَمَنْ يَظْلِمْ مِنْكُمْ نُذِقْه عَذاباً كَبِيراً ) * ، و هر كه از شما ( 4 ) ظلم كند او را عذابى كنيم ( 5 ) بزرگ .
* ( وَما أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ ) * - الاية ، اين آيت حق تعالى به ردّ ( 6 ) آنان فرستاد كه گفتند : * ( ما لِهذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعامَ وَيَمْشِي فِي الأَسْواقِ ) * ( 7 ) ، حق تعالى گفت : اين كه ايشان تو را به آن عيب مىكنند نه كارى است بديع ( 8 ) ، بل پيش از تو همچنين بوده است كه ما هيچ پيغامبر را نفرستاديم الَّا و ايشان طعام خوردندى و در بازار رفتندى .
و بعضى اهل معانى گفتند : تقدير آن است كه إلا قيل لهم انهم ليأكلون الطعام ، يعنى ما هيچ پيغامبر را نفرستاديم ( 9 ) الَّا همين طعن كه در حقّ تو طعن ( 10 ) زدند در حقّ ايشان همين ( 11 ) گفتند كه : اين رسولان طعام مىخورند و در بازار مىروند ، دليله قوله تعالى : ما يُقالُ لَكَ إِلَّا ما قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ ( 12 ) .
* ( وَجَعَلْنا بَعْضَكُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً ) * ، و ما بهرى را فتنه و امتحان بهرى كرديم ، كه بينا فتنهء نابيناست ، و تن درست فتنهء بيمار است ، توانگر فتنهء درويش است ، گويند : اگر خدا خواستى ما را همچنان كردى كه ايشان را . آنگه گفت بر طريق تحريص :
* ( أَ تَصْبِرُونَ ) * ، صبر خواهى كردن ، يعنى صبر كنى و خداى تعالى بصير و عالم است به همه كس تا جزا دهد ايشان را .
عبد اللَّه عبّاس گفت : معنى آن است كه ، من بعضى را به امتحان و اختبار
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها معنى .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مش : صبرى .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها و .
( 4 ) . اساس : از ايشان ، با توجّه به ترجمهء آيه در بخش مربوط به آيات تصحيح شد .
( 5 ) . اساس : عذاب كنند ، به قياس با همهء نسخه بدلها و معنى آيه ، تصحيح شد .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها بر .
( 7 ) . سورهء فرقان ( 25 ) آيهء 7 .
( 8 ) . همهء نسخه بدلها بجز آل عجيب ، آل و عجيب .
( 9 ) . همهء نسخه بدلها و .
( 10 ) . همهء نسخه بدلها : ندارد .
( 11 ) . آط ، آج ، مه : هم اين .
( 12 ) . سورهء فصّلت ( 41 ) آيهء 43 .