اوّل كه عامّهء قرّاء مىخوانند مطَّرد است ، و « من » به جاى خود است و معنى او تأكيد نفى است كه آن را نحويان زيادت مىخوانند ، و اين قول معتمد است . * ( وَلكِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَآباءَهُمْ ) * ، و تو ايشان را متمتّع و برخوردار گردانيدى . * ( حَتَّى نَسُوا الذِّكْرَ ) * ، تا قرآن رها كردند و بر آن كار نكردند . و گفتند : مراد به « ذكر » ، رسول است ، [ و ] ( 1 ) گفتند : اسلام است ، و گفتند : توحيد است ، و گفتند : ذكر خداست - جلّ و علا ( 2 ) . * ( وَكانُوا قَوْماً بُوراً ) * ، و مردمانى بودند هلاك شده و شقاوت و خذلان بر ايشان غالب .
حسن و ابن زيد گفتند : « بور ( 3 ) » ، آنان باشند كه در ايشان هيچ خير نبود .
ابو عبيده گفت : اصل او از « بوار » است و آن كساد و فساد بود ، و اين اسمى است به معنى مصدر ، كالزّور ، واحد و جمع و تثنيه در او يكسان باشد ، قال ابن الزّبعرى - شعر :
يا رسول المليك انّ لساني
راتق ما فتقت اذ انا ( 4 ) بور
و قيل : هو جمع بائر ، و هو الخراب ، كغائط و غوط ، و عائد و عود .
قوله تعالى : * ( فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بِما تَقُولُونَ ) * ، در او دو قول گفتند : يكى ( 5 ) خطاب با مشركان است ، يعنى فرشتگان و پيغامبران شما را كه مشركانى شما را ( 6 ) به دروغ [ 121 - پ ] مىدارند در آنچه مىگويى . [ ابن زيد گفت : خطاب با مؤمنان است ، يعنى مشركان شما را به دروغ مىدارند در آنچه مىگويى ] ( 7 ) از نبوّت رسول ما و ديگر انبيا - عليه و عليهم السّلام .
فرّاء گفت : آن كس كه « يقولون » به « يا » خواند ، [ گفت ] ( 8 ) : « ما » مصدرى است ، يعنى بقولهم : * ( فَما تَسْتَطِيعُونَ ) * . حفص به « تا » خواند ، و دگر قرّاء به « يا » . بر قراءت عامّهء قرّاء ( 9 ) ، آن است كه اين بتان يا اين بت پرستان هيچ نتوانند بلاى از شما بگردانيدن يا نصرت خود كردن . بعضى دگر گفتند : معنى آن است كه اين كافران صرف تو كه محمّدى نتوانند كردن [ از حق و نصرت خود نتوانند كردن ] ( 10 ) . و آن كه به
هامش
( 10 - 8 - 7 - 1 ) . اساس : ندارد ، از آط ، افزوده شد .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها : جلّ جلاله .
( 3 ) . آب ، آج ، لب ، آل ، آز ، مش : بورا .
( 4 ) . اساس : اما ، به قياس با نسخهء آط ، و ديگر نسخه بدلها ، تصحيح شد .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها آن كه .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها : ندارد .
( 9 ) . آب ، آج ، آز ، لب ، مش معنى .