و مثله قوله تعالى : وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى ( 1 ) . . . ، و مثله المثل : كلّ شاة برجلها ستناط .
* ( وَإِنْ تُطِيعُوه تَهْتَدُوا ) * ، و اگر شما طاعت او دارى و فرمان او برى ، راه راست يا بى . * ( وَما عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ ) * ، و بر پيغامبر نيست الَّا رسانيدنى روشن ، براى آن كه به پيغامبر ( 2 ) همين تعلَّق دارد كه دعوت كند ( 3 ) و برساند ، آنچه لطف و توفيق و اقدار ( 4 ) و تمكين است بر خداى ( 5 ) - جلّ جلاله - و آنچه امتثال ( 6 ) مأمور به و تولَّى فعل و گذاردن بر وجه مأمور به به مكلَّف تعلَّق دارد ، و هر يكى را فعلى ظاهر است كه كار اوست كه جز او نكند و ( 7 ) نتواند كردن .
قوله : * ( وَعَدَ اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ ) * ، خداى تعالى گفت در اين آيت : وعده داد خداى آنان ( 8 ) را كه ايمان آوردند از شما و عمل صالح كردند كه ، ايشان را خليفه كند در زمين ، چنان كه خليفه كرد آنان را كه پيش ( 9 ) ايشان بودند ، و ايشان را تمكين كند از دينى كه پسنديده است براى ايشان [ 110 - پ ] ، و بدل كند براى ايشان از پس خوف و ترس ايمنى ، كه مرا پرستند و به من شرك نيارند و با من انباز نگيرند . و هر كه او كافر شود پس از آن ، * ( فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ ) * ، ايشان فاسق و خارج باشند از فرمان خداى - جلّ جلاله .
در آن كه مراد به آيت كيست ، سه قول گفتند . جماعتى گفتند : مراد جملهء امّت مصطفىاند - عليه السّلام - كه خداى تعالى ايشان را خليفهء امّتان گذشته كرد ، چنان كه آدم را - عليه السّلام - خليفهء جانّ كرد و زمين ( 10 ) از ايشان پاك كرد و به ايشان داد ، همچنين خداى تعالى زمين از كافران و امّتان گذشته پاك كرد و به امّت محمّد داد ، چنان كه گفت : جَعَلْناكُمْ خَلائِفَ ( 11 ) . . . ، و هى جمع خليفه ، [ و خليفه ] ( 12 ) آن باشد كه
هامش
( 1 ) . سورهء انعام ( 6 ) آيهء 164 .
( 2 ) . آج ، لب ، آز ، آل : پيغامبران .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها و بيان كند .
( 4 ) . چاپ شعرانى : اقتدار .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها : و بر خداست .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها : مثال .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها : يا .
( 8 ) . اساس : آن ، به قياس با نسخهء آط ، و ديگر نسخه بدلها ، تصحيح شد .
( 9 ) . همهء نسخه بدلها از .
( 10 ) . آب ، آز ، مش را .
( 11 ) . سورهء يونس ( 10 ) آيهء 14 .
( 12 ) . اساس : ندارد ، از آط ، افزوده شد .