* ( بَلْ أُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ ) * ، بل ظالم و ستمكاره ايشانند بر نفس و ( 1 ) عدول كردن از حكم رسول - عليه السّلام - به حكم كعب اشرف ، و او را بر رسول اختيار كردن ، و در اين باب وضع چيزى مىكنند نه به موضع خود ، و اين ظلم باشد در لغت .
* ( إِنَّما كانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ ) * ( 2 ) ، انّما بر حقيقت و راستى قول مؤمنان آن باشد كه چون ايشان را دعوت كنند با خداى تعالى و پيغامبرش تا ميان ايشان حكم كند كه گويند : * ( سَمِعْنا وَأَطَعْنا ) * ، شنيديم و طاعت داشتيم . و * ( قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ ) * ، نصب است بر خبر « كان » ، و اسم « ان » مع الفعل اوست ( 3 ) ، من قوله : * ( أَنْ يَقُولُوا ) * ، التّقدير : انّما كان قول سمعنا و اطعنا قول المؤمنين ، اى [ 110 - ر ] كان هذا القول قول المؤمنين . و قوله :
* ( إِذا دُعُوا ) * ، در محلّ نصب است على الظَّرف . * ( وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ) * ، و ايشان ظفر يافتگان باشند كه چنين كنند .
آنگه گفت : * ( وَمَنْ يُطِعِ اللَّه وَرَسُولَه ) * ، هر كه طاعت خدا و پيغامبر دارد و فرمان ايشان را منقاد باشد ، * ( وَيَخْشَ اللَّه وَيَتَّقْه ) * ، از خداى بترسد ( 4 ) و از معاصى او اجتناب كند ( 5 ) ، * ( فَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ ) * ، ايشان ظفر يافتگان باشند به مراد خود .
وَ أَقْسَمُوا بِاللَّه جَهْدَ أَيْمانِهِمْ ، آنگه هم در وصف منافقان گفت : ايشان سوگند خوردند بغايت سوگند كه [ اگر ] ( 6 ) تو ما را ( 7 ) فرمايى برويم .
سبب نزول آيت ( 8 ) آن بود كه ، منافقان رسول را - عليه السّلام - گفتند : اينما كنت نكن معك ، اى رسول اللَّه هر كجا كه تو باشى ما آن جا باشيم ، اگر به روى برويم با تو ، و اگر مقام كنى مقيم باشيم ( 9 ) با تو ، و آنچه فرمان تو باشد انقياد نماييم . و برين گفتار سوگندان عظيم خوردند ، و اين سوگند خوردن براى نفى تهمت بود . و چون انديشه كنند ايشان با اين سوگندها متّهم بودند براى آن كه مؤمنان بگفتند ( 10 ) و سوگند
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها خود و به .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها و .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها : مع الفعل است .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها : بترسند .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها : كنند .
( 6 ) . اساس : ندارد ، از آط ، افزوده شد .
( 7 ) . اساس : مرا ، به قياس با نسخهء آط ، و ديگر نسخه بدلها ، تصحيح شد .
( 8 ) . آج ، لب ، آل اين .
( 9 ) . آج ، لب ، آل : مقام كنيم .
( 10 ) . آب ، مش : نگفتند .