يخلف الماضى ، كه او از پس گذشته بنشيند و قائم ( 1 ) باشد مقام او .
و بعضى گفتند : [ مراد صحابه ] ( 2 ) اند كه خلافت كردند بعد رسول اللَّه - عليه السّلام - از : ابو بكر و عمر و عثمان و على ، كه خداى تعالى در عهد ابو بكر بعضى ولايت عرب بگشاد ، و در عهد عمر بعضى ولايت عجم .
و قول سه ديگر آن است كه ، در تفسير اهل البيت آمد كه : مراد به اين خليفه صاحب الزّمان است - عليه السّلام - كه رسول - عليه الصّلوة و السّلام - خبر داد به خروج او در آخر الزّمان ، و او را مهدى خواند ( 3 ) ، و امّت بر خروج او اجماع كردند ، و انّما خلاف در عين افتاد ، و دليل بر صحّت اين قول و فساد قولهاى ديگر آن است ، امّا قول اوّل قريبتر است ، اگر نه كه ظاهر آيت مانع است از آن ، و آن آن است كه حق تعالى گفت : خداى وعده داد ، و وعده به چيزى باشد كه نبود ( 4 ) ، و اگر مراد دولت ملَّت رسول است ، اين نقد ، وعد ( 5 ) نبود ، كه اين در عهد رسول - عليه السّلام - بود كه خداى تعالى ملك ( 6 ) و شرايع منسوخ كرد ، و زمين از ديگران بستد و به رسول داد . ديگر آن كه : اين استخلاف به خود ( 7 ) حوالت كرد ، چنان كه استخلاف خلفا ( 8 ) كه از پيش ايشان بودند . ديگر آن كه : تمكين ( 9 ) از دين پسنديده به آن حد نيست كه خداى تعالى حكايت كرد ، و تبديل خوف به امن ( 10 ) حاصل نيست بر حدّ آن كه از او باز گويند ، و آن كه گفت : * ( يَعْبُدُونَنِي لا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً ) * ، اين هم حاصل نيست ، و اين جمله كه گفتيم ( 11 ) دليل فساد قول آنان مىكند كه آيت را بر خلافت صحابه حمل كردند ، و آن آن است كه امّت از ميان دو [ قول ] ( 12 ) قايلند : قايلى گفت : خلافت به نصّ باشد دون اختيار ، و قايلى گفت : به اختيار باشد .
آنان كه به نصّ خدا و [ رسول ] ( 13 ) گفتند ، و استخلاف از جهت خداى گويند ( 14 ) به
هامش
( 1 ) . آط ، آب ، آز ، مش مقام .
( 13 - 12 - 2 ) . اساس : ندارد ، از آط ، افزوده شد .
( 3 ) . آج ، لب ، آل : خوانند .
( 4 ) . اساس : بود ، به قياس با نسخهء آط ، و ديگر نسخه بدلها ، تصحيح شد .
( 5 ) . آط ، آب ، آج ، لب ، مش : نقد بود وعده ، آز ، آل : تقدير بود وعده .
( 6 ) . آط ، مش : ملل .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها : استخلاف بود كه .
( 8 ) . آب ، آز : خلفايى .
( 9 ) . آل : تمكّن .
( 10 ) . همهء نسخه بدلها هم .
( 11 ) . همهء نسخه بدلها همه .
( 14 ) . همهء نسخه بدلها : گفتند .