نخوردند ، ايشان از آن نفاق كه در دل داشتند ترسيدند كه ايشان را به مجرّد گفتار باور ندارند ، سوگند خوردند ، و شاعر اين معنى خواست آن جا كه گفت - و هو المتنبّى - شعر :
عقبى اليمين على عقبى الوغى ندم
ماذا يزيدك فى اقدامك القسم
و في اليمين على ما انت واعده
ما دلّ انّك فى الميعاد متّهم
و نزديك است با اين . قوله شاعر ( 1 ) - شعر :
و اكذب ما يكون ابو المعلَّى
اذا آلى علينا بالطَّلاق
و هم در سوگند دروغ گفت :
و حلَّف ( 2 ) الف يمين غير صادقة
مطرودة ككعوب الرّمح في نسق
حق تعالى گفت : قُلْ ، يا محمّد بگو اين منافقان را : لا تُقْسِمُوا ، سوگند مخورى . طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ ، اى هذا القول منكم باللَّسان طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ ، اين گفتار شما طاعتى است معروف ، يعنى اين طاعت چنين به زبان كه با آن وفا نباشد و با آن كردار نباشد و آن گفتارى دروغ بود و سوگندى بى اعتقاد ، طاعتى است معروف به شما كه منافقانى ، و اين معنى قول مجاهد است ، و بر اين قول طاعت خبر مبتدا باشد محذوف . و دگر مفسّران گفتند : معنى آن است كه ، طاعة معروفة خير من قولكم و قسمكم ، طاعتى معروف چنان كه مسلمانان مىكنند بهتر از اين كه نماز ( 3 ) دروغ و سوگند دروغ باشد ، و بر اين قول طاعت مبتدا باشد ، و معروفة صفت او باشد ، و خبر او محذوف مقدّر ، اى خير و امثل . إِنَّ اللَّه خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ ، كه خداى تعالى داناست به آنچه شما مىكنى از گفتار و كردار و آنچه در دل دارى .
* ( قُلْ ) * ، يا محمّد بگو اين منافقان را كه : * ( أَطِيعُوا اللَّه وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ ) * ، كه طاعت خداى داريد و طاعت رسولش . * ( فَإِنْ تَوَلَّوْا ) * ، اگر برگردند و اعراض كنند ، * ( فَإِنَّما عَلَيْه ما حُمِّلَ ) * ، بر اوست آنچه بر او نهادند و او را تكليف كردند ، و بر شماست آنچه بر شما نهادند و شما را تكليف كردند ( 4 ) ، هيچ كس را از شما به گناه ديگرى نخواهد ( 5 ) گرفتن ،
هامش
( 1 ) . آط ، آج ، لب ، آل ، مش كه گفت .
( 2 ) . كذا در اساس و همهء نسخه بدلها ، چاپ شعرانى : ( 8 / 234 ) : حلفت .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها : گفتار .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها و .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها : نخواهند .