امامت على و فرزندان او - عليهم السّلام - گفتند ، و آنان كه به امامت صحابه گفتند ، امامت به اختيار گفتند . قول به آن كه امام ( 1 ) نصّ باشد ، و خليفه به استخلاف خداى باشد و جز على بود قولى بود ثالث خارق اجماع . و آنان كه در حقّ صحابه دعوى نصّ كردند ، قول ايشان معتمد نيست ، چه اتّفاق است كه اگر از خداى يا پيغامبر نصّى بودى ، به اختيار امّت و اجماع ايشان حاجت نبودى در حقّ ابو بكر ، آنگه به ( 2 ) نصّ ابو بكر بر عمر ، آنگه به مشورت و ( 3 ) شورى در امامت عثمان ، و اين جمله دليل فساد قول آنان مىكند كه ايشان نصوصيّت صحابه گفتند ، و آن جماعتى [ اند ] ( 4 ) اندكى از اصحاب ( 5 ) حديث ، دگر آن كه گفت :
كما استخلف الَّذين من قبلهم
، چنان كه خليفه كرد آنان را كه پيش ايشان بودند ، و آنان كه خداى خليفه كرد ايشان را آدم بود في قوله تعالى : إِنِّي جاعِلٌ فِي الأَرْضِ خَلِيفَةً ( 6 ) . . . ، و داود بود خليفه [ في ] ( 7 ) قوله تعالى ( 8 ) : إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الأَرْضِ ( 9 ) . . . ، و هارون بود خليفه في قوله تعالى : [ هرون ] ( 10 ) اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي ( 11 ) . . . ، و معلوم است ( 12 ) استخلاف بر اين وجه نه در حقّ صحابه بود و نه در حقّ امّت ، و اگر وعده چنان كه سابق شده بودى از خداى تعالى در حقّ ايشان به استخلاف اين صريح نصّ بودى و به اين هيچ حاجت نبودى به اختيار و اجماع ( 13 ) امّت و ( 14 ) بيعت ايشان . امّا قوله تعالى : * ( وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ ) * ، اگر تمكّن بر ( 15 ) دين بر حدّ آن خواستند كه امروز است و در عهد صحابه بود ، و اين و مانند اين در عهد رسول - عليه السّلام بود [ 111 - ر ] ، و اگر بيش از آن خواست تمكينى ( 16 ) كلَّى چنان كه وعده داد في قوله تعالى :
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها : امامت .
( 3 - 2 ) . همهء نسخه بدلها : ندارد .
( 7 - 4 ) . اساس : ندارد ، از آط ، افزوده شد .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها : اندك از صحابه .
( 6 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 30 .
( 8 ) . آط ، آب ، آز : بود في قوله : يا داود .
( 9 ) . سورهء ص ( 38 ) آيهء 26 .
( 10 ) . اساس : ندارد ، به قياس با همهء نسخه بدلها ، از قرآن مجيد افزوده شد .
( 11 ) . سورهء اعراف ( 7 ) آيهء 142 .
( 12 ) . همهء نسخه بدلها كه .
( 13 ) . آط ، آب ، آز ، مش : اجتماع .
( 14 ) . همهء نسخه بدلها به .
( 15 ) . آط ، آب ، آز ، آل ، مش : تمكين از .
( 16 ) . آب ، آز ، مش : تمكين .