قوله تعالى : * ( أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّه يُسَبِّحُ لَه مَنْ فِي السَّماواتِ وَالأَرْضِ ) * ، گفت : نبينى كه تسبيح مىكند خداى را هر كه در آسمان و زمين است ؟ و تسبيح ، تنزيه خداى باشد از آنچه لايق نباشد به او از صاحبه و ولد و شريك و شبيه ( 1 ) و افعال قبيح و اخلال به واجب . و معنى تسبيح اهل زمين و آسمان آن است كه : دليل مىكند به عجيب خلق و بديع صنع بر آن كه ايشان را خالقى است مستحقّ تسبيح و تنزيه . * ( وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ ) * ، و مرغان نيز تسبيح مىكنند او را در آن حال كه صف زدهاند ، براى آن كه در آن حال دليل آن كند كه ايشان را خالقى است قادر بر آن كه ايشان را آلت طيران دهد .
مجاهد گفت : نماز مكلَّفان را باشد ، و تسبيح همه چيزى را ، از اين جا گفت :
وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِه وَلكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ ( 2 ) .
قوله تعالى : * ( كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَه وَتَسْبِيحَه ) * ، هر كس از ايشان را ( 3 ) هر يك از ايشان صلات و تسبيح خود دانند . بر اين قول ضمير مرفوع مستكنّ في « علم » راجع است با لفظ « كلّ » . و بعضى دگر گفتند : * ( كُلٌّ قَدْ عَلِمَ ) * ، اى قد علم اللَّه صلاته و تسبيحه ، همه را خداى تسبيح او داند . وجه سيم در او آن است كه : كلّ قد علم صلاة اللَّه و تسبيحه على اضافة المصدر الى المفعول ، چنان كه فاعل « علم » مصلَّى و مسبّح ( 4 ) باشد كه به لفظ « كلّ » گفت ، و ضمير مجرور ضمير نام خداى است . * ( وَاللَّه عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ ) * ، و خداى داناست به آنچه ايشان مىكنند .
* ( وَلِلَّه مُلْكُ السَّماواتِ وَالأَرْضِ ) * ، خداى راست ملك آسمانها و زمين به خلق و ملك ، و ملك تصرّف آن اوست ، چنان كه خواهد مىگرداند به حسب مصلحت .
* ( وَإِلَى اللَّه الْمَصِيرُ ) * ، و باز گشت با اوست .
* ( أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّه يُزْجِي سَحاباً ) * ، آنگه گفت رسول را - و مراد جملهء مكلَّفان - بر سبيل تنبيه : نبينى ( 5 ) [ يعنى ] ( 6 ) : نمىدانى كه خداى تعالى مىراند ابر را آنگه جمع و تأليف
هامش
( 1 ) . اساس : و ولدا و شريكا و شبيها ، به قياس با نسخهء آط ، و ديگر نسخه بدلها ، تصحيح شد .
( 2 ) . سورهء بنى اسرائيل ( 17 ) آيهء 44 .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها : بل .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها : يسّلى و تسبيح .
( 5 ) . اساس : بيشتر ، به قياس با نسخهء آط و ديگر نسخه بدلها ، تصحيح شد .
( 6 ) . اساس : ندارد ، از آط ، افزوده شد .