اين ، و « كاد » بر جاى خود است ، و اين براى مبالغت گفتند . و معنى آن است : لم يكد يريها فضلا من ان يراها ، نه نبينند ( 1 ) و نه نزديك آن باشد [ كه ] ( 2 ) نبيند ( 3 ) . بعضى مفسّران گفتند : به « ظلمات » اعمال كافر خواست ، و به درياى لجّىّ دل او خواست ، و به موج آن جهل و شكّ و حيرت كه غالب است ، و به سحاب رين و طبع و ختم كه بر دل اوست .
ابىّ كعب گفت در اين آيت كه ، كافر در پنج ظلمت است : كلامش ظلمت است ، و عملش ظلمت است ، مدخلش ظلمت است ، مخرجش ظلمت است ، و مصيرش روز قيامت با ظلمت است و آن دوزخ است ، و قوله تعالى : * ( لَمْ يَكَدْ يَراها ) * ، مبرّد گفت معنى [ آن است ] ( 4 ) كه : لم يرها الَّا بعد جهد و مشقّة ، چنان كه [ يكى ] ( 5 ) از ما گويد : ما كدت اراك ( 6 ) من الظَّلمة ، بيم ( 7 ) آن بود كه از تاريكى تو را نبينم و او را ديده باشد . و گفتند : نزديك باشد كه بيند و نبيند ، چنان كه كاد العروس ان يكون اميرا ، و كاد النّعام يطير ، و او را امارت نباشد و آن را طيران ، و اين هر يكى وجهى است ، و وجه اول كه گفتيم ( 8 ) پيش از اين اوليتر است و بليغتر . * ( وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّه لَه نُوراً فَما لَه مِنْ نُورٍ ) * ، و هر كس كه خداى او را نورى نكند ، او را نور ( 9 ) نباشد ، يعنى هر كه خداى به او لطف نكند و هدايت ندهد مهتدى نباشد . مقاتل گفت : آيت در عتبة بن ابى ربيعه آمد كه او در جاهليّت طلب دين و زهد كرد ، چون اسلام در آمد كافر شد . در خبر است كه رسول را - عليه السّلام - [ 109 - ر ] پرسيدند : امّت تو فرداى قيامت صراط چگونه گذراند در ظلمات قيامت ؟ گفت : امّت من بر صراط به نور على گذرند ( 10 ) ، و على بر صراط به نور من گذرد ، و من به نور خداى تعالى گذرم ، و نور امّت من از نور على است ، و نور على از نور من ، و نور من از ( 11 ) خداى تعالى ، و هر كه به ما تولَّا نكند او را نور نباشد ، ثمّ قرء : * ( وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّه لَه نُوراً فَما لَه مِنْ نُورٍ ) * .
هامش
( 3 - 1 ) . كذا در اساس ، همهء نسخه بدلها : ببيند .
( 5 - 4 - 2 ) . اساس : ندارد ، از آط ، افزوده شد .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها : اريك .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها : نزديك .
( 8 ) . اساس كه ، با توجّه به آط و ديگر نسخه بدلها زايد مىنمايد .
( 9 ) . آز : نورى .
( 10 ) . آب ، آز : گذرد .
( 11 ) . همهء نسخه بدلها نور .