ابن كثير و ابو عمرو خواندند : يسيّر الجبال ، به فتح « يا » و رفع جبال بر فعل مجهول ، و باقى قرّاء : نسيّر على الخبر منه تعالى على وجه التّعظيم .
عُرِضُوا عَلى رَبِّكَ صَفًّا ، و اين خلقان را عرضه كنند بر خداى تو صف صف . و گفتند : صفّا ، اى قياما . در كلام محذوفى هست و التّقدير : ثمّ يقال لهم ، پس گويند ايشان را . ظاهر عام است و معنى خاص ، يعنى كافران را گويند همچنان آمدى بنزديك ما كه ما اوّل آفريديم شما را . گفتند : معنى تشبيه درما ، آن است كه همچنان زنده آمدى كه اوّل آفريديم شما را و آن استبعاد زنده شدن امروز زايل است .
بعضى دگر گفتند : بر ما برهنه آمدى همچنان كه در دنيا برهنه آمدى . و گفتند :
غرلا ، همچنان ختنه ناكرده آمدى ، بيانش
قوله - عليه السّلام : يحشر النّاس يوم القيمة حفاة عراة غرلا ،
گفت : پاى برهنه و تن برهنه و ختنه ناكرده باشند . در خبر است كه عايشه گفت : يا رسول اللَّه ! و زنان نيز برهنه باشند ؟ گفت : آرى . گفت : وا سوأتاه ، وا رسوائيا ! رسول - عليه السّلام - گفت : روز قيامت هر كسى را چندانى در پيش باشد از اهوال قيامت كه نداند كه مرد كدام است و زن كدام ، لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيه ( 1 ) .
زَعَمْتُمْ ، بل دعوى كردى شما كه كافرانى كه شما را وعده گاهى نخواهد بودن و معاد و مرجعى نيست كه شما براى جزا با آن جا شوى .
قوله : * ( وَوُضِعَ الْكِتابُ ) * ، و بنهند نامه ، يعنى نامههاى اعمال خلقان به حاضر كنند ، تو گناهكاران را بينى ترسان از بيم آنچه در آن نامه باشد . چون نامه به دست ايشان دهند و فرو نگرند ، همه عملهاى خود بينند از نيك و بد در او ثبت كرده ، گويند : * ( يا وَيْلَتَنا ) * ، اى واى بر ما ! اين چه نامه است كه هيچ گناه خرد و بزرگ در او رها نكردهاند و الَّا در اين نامه جمع كردهاند و بر شمرده ! اهل علم در « صغيره » و « كبيره » خلاف كردند ، عبد اللَّه عبّاس ( 2 ) گفت : تبسّم صغيره باشد و قهقهه كبيره ، و اين بر سبيل مثل گفت . سعيد جبير گفت : صغيره چشم زدن و اشارت كردن و لمس كردن باشد ، و كبيره زنا . و مشايخ معتزله گفتند : صغيره هر گناهى باشد كه عقاب آن در جنب اجتناب كباير محبط شود ، و اين مذهب را بنابر احباط باشد ، [ چون احباط باطل بود ، اين حدّ باطل باشد ] ( 3 ) . و بنزديك ما ،
هامش
( 1 ) . سورهء عبس ( 80 ) آيهء 37 .
( 2 ) . مل : عبد اللَّه مسعود .
( 3 ) . از آط ، افزوده شد .