و الرّشد ، لغتان ، به معنى ( 1 ) كالبخل و البخل .
* ( فَضَرَبْنا عَلَى آذانِهِمْ فِي الْكَهْفِ سِنِينَ عَدَداً ) * ، بزديم بر گوشهاى ايشان در آن غار سالهاى بسيار ، و اين كنايت است از آن كه خواب بر ايشان افگنديم ، گفتند :
معنى « ضرب » ، اين جا ابتلاست چنان كه گويند : ضربه اللَّه بالفالج ، اى ابتلاه به .
و گفتند : معنى آن است كه ، ما به خواب گوشهاى ايشان را از سمع منع كرديم . و هذا من قولهم : ضرب الامير على ايدى الرّعيّة اذا منعهم من الفساد ، و قال الاسود بن يعفر و كان ضريرا :
و من الحوادث لا ابالك انّنى
ضربت علىّ الارض بالاسداد
و منه : ضرب ( 2 ) الخيام و ضرب السّرادق و ضرب السّدّ ، براى آن كه اين همه موانع است . و نصب « سنين » بر ظرف است و نصب « عددا » ، بر بدل او ، و شايد كه تمييز باشد . و العدد ، المعدود و العدّ ، المصدر ، كالقبض و القبض و النّقض و النّقض .
* ( ثُمَّ بَعَثْناهُمْ ) * ، پس برانگيختيم ايشان را . و « بعث » ، از خواب بركردن ( 3 ) باشد و فرستادن و تحريض ( 4 ) كردن ، يقال : بعثته من رقدته ، قال اللَّه تعالى : مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا . . . ( 5 ) نواز بعث فرستادن ، قوله : فَبَعَثَ اللَّه النَّبِيِّينَ ( 6 ) ، و قوله : فَبَعَثَ اللَّه غُراباً . . . ( 7 ) ، و از بعث تحريض ( 8 ) قولهم : بعثته على كذا ، و به معنى نصب و اقامت آمد .
فى قوله : وَبَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً . . . ( 9 ) ، و اين جا به معنى تنبيه ( 10 ) است .
* ( لِنَعْلَمَ أَيُّ الْحِزْبَيْنِ أَحْصى لِما لَبِثُوا أَمَداً ) * ، تا بدانيم ، و معنى آن كه در اين باب معاملهء آنان كرديم ( 11 ) كه ندانند تا بدانند چنان كه در معنى امتحان گفتيم اند جاى كه ، از آن دو گروه كه خلاف كردند در مدّت مقام ايشان در غار ، قول ( 12 ) كه به صواب نزديكتر است و كه شمارندهتر است غايت مقام ايشان را آن جا . آنگه در آن دو گروه خلاف كردند ، گروهى گفتند : هر دو كافر بودند ، و گروهى گفتند : يكى
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم و مل واحد .
( 2 ) . اساس : ضربت ، به قياس نسخهء قم و اتفاق نسخه تصحيح شد .
( 3 ) . مل : بركندن .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم : تحريص .
( 5 ) . سورهء يس ( 36 ) آيهء 52 .
( 6 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 213 .
( 7 ) . سورهء مائده ( 5 ) آيهء 31 .
( 8 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم : تحريص ، قم : و بعث به معنى تحريص آمد .
( 9 ) . سورهء مائده ( 5 ) آيهء 12 .
( 10 ) . قم : تقريب .
( 11 ) . آط ، آج ، لب : كردم .
( 12 ) . مل : قولى .